Τα 4 βασικά συμπτώματα του άσθματος είναι ο συριγμός (wheezing — σφύριγμα στην αναπνοή), η δύσπνοια (δυσκολία στην αναπνοή), ο επίμονος βήχας — ιδίως νυχτερινός — και ένα αίσθημα βάρους ή πίεσης στο στήθος. Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες GINA (Global Initiative for Asthma), η εμφάνιση δύο ή περισσότερων από αυτά τα συμπτώματα — ιδιαίτερα όταν επιδεινώνονται τη νύχτα, νωρίς το πρωί ή με συγκεκριμένους εκλυτικούς παράγοντες — εγείρει υποψία για άσθμα. Στη χώρα μας, το άσθμα αφορά περίπου έναν στους δέκα Έλληνες και είναι μία από τις συχνότερες χρόνιες νόσους σε παιδιά και ενήλικες.
Οι ασθενείς με άσθμα έχουν συμπτώματα αρκετά συχνά χαρακτηριστικά της νόσου. Ιστορικά, στη ραψωδία Ο της Ιλιάδας, ο Όμηρος περιγράφει τον αιμόφυρτο Έκτορα ως “ὃ δ’ ἀργαλέῳ ἔχετ’ ἄσθματι κῆρ ἀπινύσσων αἷμ’ ἐμέων”.
Στον στίχο αυτό, έχουμε πιθανώς την πρώτη αναφορά της λέξης “άσθμα”. Η ετυμολογία της λέξης “άσθμα” έχει τις ρίζες της στα “ἀάζω” (εκπνέω, έχοντας το στόμα ανοιχτό) και “αΐω” (εκπνέω). Η αρχική σημασία της λέξης αν και διαφορετική από τη σημερινή, προσδίδει την εικόνα ενός ασθματικού ασθενούς.
Στις μέρες μας, το άσθμα είναι ένα από τα συχνότερα χρόνια, μη-λοιμώδη νοσήματα σε ενήλικες και παιδιά. Στη χώρα μας, φαίνεται να αφορά περίπου έναν στους δέκα Έλληνες. Αποτελεί μία χρόνια νόσο των αεραγωγών, όπου οι αεραγωγοί αποφράζουν, είτε αυτόματα, είτε μετά από έκθεση σε ένα ή περισσότερους εκλυτικούς παράγοντες.
Είναι το άσθμα μία νόσος ή ένα σύνδρομο;
Δεν είναι εύκολο να προσδιορίσει κανείς με ακρίβεια το πως προκαλείται το άσθμα. Αυτό συμβαίνει καθώς είναι η τελική έκφραση πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων μεταξύ περιβάλλοντος και κληρονομικών παραγόντων.
“Παρατηρείται τόσο μεγάλη ετερογένεια στο άσθμα, ώστε να θεωρείται από πολλούς ένα σύνδρομο, μια διάγνωση - ομπρέλα που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα νοσημάτων”
Αντίστοιχη ετερογένεια από ασθενή σε ασθενή παρατηρεί κανείς και:
- στο πως εμφανίζεται κλινικά το άσθμα
- στους βασικούς μηχανισμούς
- στο πότε θα εκδηλωθεί
- στην υποκείμενη φλεγμονή, με τα ηωσινόφιλα ή τα ουδετερόφιλα να είναι τα είδη κυττάρων που την χαρακτηρίζουν συνήθως. Σε κάποιους ασθενείς, ωστόσο, απουσιάζουν και τα δύο.
- στο βαθμό που το άσθμα περιορίζει την πνευμονική λειτουργία.
Άσθμα: ποια τα 4 βασικά συμπτώματα;
Εντούτοις, παρ’ όλες τις προαναφερθείσες διαφοροποιήσεις, τα βασικά συμπτώματα του άσθματος είναι συγκεκριμένα. Τα συμπτώματα αυτά είναι:
- ο συριγμός στην αναπνοή (wheezing — ένας ήχος που μοιάζει με σφύριγμα στη διάρκεια της αναπνοής)
- η δύσπνοια (μία αίσθηση δυσκολίας στην αναπνοή, ιδιαίτερα στη διάρκεια της εκπνοής)
- ο βήχας (συνηθέστερα νυχτερινός, στη διάρκεια της άσκησης ή έντονου γέλιου)
- ένα αίσθημα “βάρους” ή “πίεσης” στο στήθος (chest tightness — Εικόνα 1)
Εικόνα 1. Τα 4 βασικά συμπτώματα στους ασθενείς με άσθμα
“Εάν κάποιος εμφανίζει συριγμό, δύσπνοια, βήχα ή αίσθημα βάρους στο στήθος, μπορεί να πάσχει από διάφορα νοσήματα, μεταξύ αυτών και το άσθμα”
Αναμενόμενα, τα παραπάνω συμπτώματα μπορεί να οφείλονται και σε άλλα νοσήματα. Η πιθανότητα, όμως, να οφείλονται σε άσθμα αυξάνει όταν τα συμπτώματα:
- επιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα
- εμφανίζονται ή επιδεινώνονται τη νύχτα ή νωρίς το πρωί
- εμφανίζονται ή επιδεινώνονται έντονα μια συγκεκριμένη εποχή του χρόνου
- χαρακτηρίζονται από περιόδους βελτίωσης και επιδείνωσης
- επάγονται ή επιδεινώνονται από έναν ή περισσότερους εκλυτικούς παράγοντες για το άσθμα (όπως τα αλλεργιογόνα στο αλλεργικό βρογχικό άσθμα ή η άσκηση στους περισσότερους ασθματικούς)
Διαφοροδιάγνωση: άσθμα ή κάτι άλλο;
Ο συριγμός, η δύσπνοια και ο βήχας δεν είναι αποκλειστικά συμπτώματα άσθματος. Ο παρακάτω πίνακας βοηθά να ξεχωρίσετε το άσθμα από άλλες συχνές καταστάσεις του αναπνευστικού:
Άσθμα ή άλλη πάθηση;
Διαφοροδιάγνωση χρόνιων αναπνευστικών συμπτωμάτων| Χαρακτηριστικό | Άσθμα | Άλλη αιτία |
|---|---|---|
| Νυχτερινός βήχας / αφυπνίσεις | Συχνά παρόντες | Σπανιότερα (εκτός γαστρο-οισοφαγικής παλινδρόμησης) |
| Επεισοδιακή πορεία | Ναι — περίοδοι ύφεσης και έξαρσης | Συνεχής (π.χ. ΧΑΠ, καρδιακή ανεπάρκεια) |
| Έναρξη | Συχνά παιδική ηλικία ή νεαρή ενήλικη | ΧΑΠ συνήθως μετά τα 40, καπνιστές |
| Σχέση με αλλεργιογόνα/άσκηση | Σαφής | Όχι |
| Απάντηση σε βρογχοδιασταλτικά | Σαφής βελτίωση | Μερική ή καμία |
| Αναστρέψιμη απόφραξη στη σπιρομέτρηση | Ναι (≥12% & ≥200ml σε FEV1) | Όχι (ΧΑΠ: μόνιμη απόφραξη) |
“Η αναστρέψιμη απόφραξη των αεραγωγών στη σπιρομέτρηση είναι το σήμα κατατεθέν του άσθματος”
Άσθμα και αλλεργική ρινίτιδα — η ενιαία νόσος των αεραγωγών
Το άσθμα συνυπάρχει συχνά με την αλλεργική ρινίτιδα. Σύμφωνα με τη συνολική θεώρηση της EAACI/ARIA, μύτη και πνεύμονες αποτελούν μια ενιαία λειτουργική μονάδα (united airways disease) — η αποτελεσματική αντιμετώπιση της ρινίτιδας βελτιώνει συχνά και τον έλεγχο του άσθματος. Στους ασθενείς με αλλεργική ρινίτιδα παρατηρείται σημαντικά αυξημένη επίπτωση άσθματος σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, και αντίστροφα, η πλειονότητα των ασθματικών έχει συμπτώματα από τη μύτη.
“Σε κάθε ασθενή με εμμένουσα αλλεργική ρινίτιδα συστήνεται σπιρομέτρηση, ιδιαίτερα όταν εμφανίζει βήχα, δύσπνοια ή συριγμό”
Πρακτικά, αυτό σημαίνει πως αν έχετε αλλεργική ρινίτιδα και εμφανίζετε:
- νυχτερινό βήχα που δεν υποχωρεί
- δύσπνοια στην άσκηση
- συριγμό μετά από επαφή με αλλεργιογόνα (γάτα, σκύλο, ακάρεα, γύρεις)
τότε χρειάζεται έλεγχος για πιθανό άσθμα.
Ασθματικές κρίσεις ή παροξυσμοί άσθματος: όταν τα συμπτώματα στο άσθμα σοβαρεύουν
Σε αρκετούς ασθενείς που πάσχουν από άσθμα μπορεί να συμβεί μία κρίση άσθματος. Συνηθέστερα κάτι τέτοιο συμβαίνει λόγω της επίδρασης ενός ή περισσότερων εκλυτικών παραγόντων. Τέτοιοι μπορεί να είναι οι ιώσεις του αναπνευστικού (κυρίως ρινοϊοί), τα αλλεργιογόνα, ο καπνός, οι καταιγίδες, η ασπιρίνη σε κάποιους ασθενείς και η ατμοσφαιρική ρύπανση.
Στις κρίσεις άσθματος, οι αεραγωγοί των ασθενών αποφράζουν ακόμα περισσότερο, παρουσιάζουν αυξημένες βλεννώδεις εκκρίσεις και σύσπαση των λείων μυϊκών ινών (Εικόνα 2).
Εικόνα 2. Μεταβολές στους αεραγωγούς σε ασθενείς με άσθμα — φλεγμονή, βρογχόσπασμος, υπερέκκριση βλέννης
Σε μια κρίση άσθματος τα συμπτώματα που προαναφέρθηκαν είναι εντονότερα, χωρίς να υποχωρούν με τη χρήση του ανακουφιστικού φαρμάκου (εισπνεόμενα). Η διάρκεια τους είναι σαφώς μεγαλύτερη και δεν υποχωρούν εύκολα. Παράλληλα, εμφανίζονται και νέα συμπτώματα, ως συνέπεια της εντονότερης απόφραξης, όπως:
- ταχύπνοια (ο ασθενής αναπνέει γρηγορότερα)
- δυσχέρεια στην ομιλία (δυσκολία στην ολοκλήρωση των προτάσεων λόγω της δύσπνοιας)
- ταχυκαρδία (όπου εμφανίζεται αυξημένος καρδιακός ρυθμός)
- χρήση των χεριών στο πλάι καθιστός και βοήθεια από τους επικουρικούς αναπνευστικούς μύες
- ζάλη, αίσθημα αδυναμίας και σύγχυση
- σπανιότερα κυάνωση (μελανά χείλη και δάχτυλα)
“Μην αμελήσετε να επισκεφθείτε άμεσα το πλησιέστερο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών εάν παρουσιάζετε ασθματική κρίση”
Ένας παροξυσμός άσθματος είναι μία επικίνδυνη για τη ζωή κατάσταση και ο ασθενής θα πρέπει άμεσα να αναζητήσει ιατρική φροντίδα. Παράλληλα, είτε είναι ασθενής που γνωρίζει ότι πάσχει από άσθμα, είτε το αγνοεί, θα πρέπει να εξεταστεί από ειδικό Ιατρό.
Σημεία επικίνδυνου παροξυσμού — άμεση αναζήτηση επείγουσας βοήθειας
Καλέστε το 166 ή μεταβείτε άμεσα στο πλησιέστερο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών εάν εμφανίσετε:
- Δυσκολία να ολοκληρώσετε προτάσεις λόγω δύσπνοιας
- Μελανιασμένα χείλη ή δάχτυλα (κυάνωση)
- Σύγχυση ή έντονη υπνηλία
- Ταχυκαρδία μεγαλύτερη από 120 παλμούς/λεπτό σε ενήλικα
- Αναπνευστικός ρυθμός μεγαλύτερος από 30/λεπτό σε ενήλικα
- Ανακουφιστικό φάρμακο που δεν δρα μετά από επανειλημμένες δόσεις
- Σιωπηλός θώρακας στην ακρόαση (απουσία ήχων αναπνοής — προειδοποιητικό σημείο πολύ σοβαρής απόφραξης)
Ιδιαίτερες μορφές άσθματος
Άσθμα με προεξάρχοντα βήχα (cough-variant asthma)
Σε αρκετούς ασθενείς, ιδιαίτερα παιδιά αλλά και ενήλικες, το άσθμα εκδηλώνεται κυρίως ή αποκλειστικά ως επίμονος, ξηρός βήχας — χωρίς εμφανή συριγμό ή σαφή δύσπνοια. Πρόκειται για το λεγόμενο “άσθμα με προεξάρχοντα βήχα” (cough-variant asthma), που είναι μία από τις συχνότερες αιτίες χρόνιου βήχα παγκοσμίως. Η διάγνωση τίθεται με σπιρομέτρηση και δοκιμασίες πρόκλησης (π.χ. με μεθαχολίνη), και τα εισπνεόμενα κορτικοστεροειδή αποτελούν τη θεραπεία πρώτης γραμμής.
Άσθμα από άσκηση (exercise-induced bronchoconstriction)
Σε αρκετούς ασθματικούς, η άσκηση —ιδιαίτερα σε ψυχρό ή ξηρό αέρα— προκαλεί βρογχόσπασμο εντός 5–15 λεπτών από την έναρξή της. Αναλυτικά για το θέμα στο άρθρο για το άσθμα από άσκηση.
Πότε θα πρέπει να δω ειδικό για το άσθμα μου;
Πέρα από την εμφάνιση ενός παροξυσμού, οι ασθενείς με άσθμα θα πρέπει να παρακολουθούνται τακτικά από ειδικό Ιατρό. Παράλληλα, κάποιες καταστάσεις που θα πρέπει να σας οδηγήσουν σε ιατρική εκτίμηση είναι:
- εάν θεωρείτε πως είναι πιθανόν να έχετε άσθμα. Στην περίπτωση που έχετε κάποια από τα παραπάνω συμπτώματα, υπάρχει το ενδεχόμενο να πάσχετε από άσθμα. Ένας ειδικός Ιατρός θα επιβεβαιώσει τη διάγνωση με σπιρομέτρηση και αλλεργιολογικό έλεγχο, και θα σας δώσει σαφείς οδηγίες για τα αίτια και τους παράγοντες που μπορεί να το επιδεινώνουν. Σε αντίθετη περίπτωση, θα αποκλείσει το άσθμα και θα κατευθύνει τη διερεύνηση.
- στις περιπτώσεις που γνωρίζετε πως έχετε άσθμα αλλά τα συμπτώματα σας επιμένουν ή γίνονται χειρότερα — περίπτωση που μπορεί να αφορά σοβαρό άσθμα.
- εάν χρειάζεται να λαμβάνετε συχνά ανακουφιστική αγωγή ή εμφανίζετε νυχτερινές αφυπνίσεις λόγω του άσθματος.
- εάν έχετε χρειαστεί έστω και μία επίσκεψη στα Επείγοντα ή κύκλο κορτικοστεροειδών από το στόμα το τελευταίο έτος για το άσθμα σας.
Άσθμα στην Αττική: εκλυτικοί παράγοντες και εποχικότητα
Στην Αθήνα και στην ευρύτερη Αττική, οι ασθενείς με άσθμα εκτίθενται σε εκλυτικούς παράγοντες με σαφή εποχική κατανομή:
- Ιανουάριος–Μάρτιος: γύρη κυπαρισσιού, αύξηση ιογενών λοιμώξεων του αναπνευστικού
- Μάρτιος–Μάιος: γύρη πλατανιού, παριετάριας, αγρωστωδών — peak season αλλεργικού άσθματος
- Μάιος–Ιούνιος: γύρη ελιάς (ένα από τα ισχυρότερα αλλεργιογόνα στη Μεσόγειο)
- Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου: ακάρεα οικιακής σκόνης, αλλεργιογόνα κατοικίδιων (γάτα, σκύλος), μύκητες
- Επεισοδιακά: σκόνη Σαχάρας, ατμοσφαιρική ρύπανση από κίνηση οχημάτων, καταιγίδες (thunderstorm asthma)
Η κλιματική αλλαγή τείνει να παρατείνει τις εποχές γυρεοφορίας και να αυξάνει τη συγκέντρωση γύρης στον αέρα της Αττικής, καθιστώντας τα συμπτώματα εντονότερα και πιο μακροχρόνια. Στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο Αθηνών (Αχιλλέως 12, Ηλιούπολη — Αθήνα) εξυπηρετούμε ασθενείς από όλη την Αθήνα και την ευρύτερη Αττική, με αλλεργιολογικό έλεγχο, σπιρομέτρηση και εξατομικευμένη αντιμετώπιση του άσθματος — συμπεριλαμβανομένης της ειδικής ανοσοθεραπείας, όπου ενδείκνυται.
Συχνές ερωτήσεις για τα συμπτώματα άσθματος
Ποια είναι τα 4 βασικά συμπτώματα του άσθματος;
Τα 4 χαρακτηριστικά συμπτώματα του άσθματος είναι: συριγμός (wheezing — σφύριγμα στην αναπνοή), δύσπνοια (δυσκολία στην αναπνοή, ιδίως στην εκπνοή), βήχας (συνήθως νυχτερινός ή με την άσκηση) και αίσθημα βάρους ή πίεσης στο στήθος (chest tightness). Δεν χρειάζεται να εμφανίζονται όλα μαζί — η συνύπαρξη δύο ή περισσότερων εγείρει υποψία, ειδικά αν τα συμπτώματα είναι επεισοδιακά και επιδεινώνονται τη νύχτα ή με συγκεκριμένους εκλυτικούς παράγοντες.
Πώς διαφέρει ο βήχας του άσθματος από έναν “κοινό” βήχα;
Ο βήχας στο άσθμα είναι συνήθως ξηρός, παρατεταμένος (πάνω από 3 εβδομάδες), νυχτερινός ή σχετιζόμενος με την άσκηση, το έντονο γέλιο ή τον ψυχρό αέρα. Συχνά συνοδεύεται από συριγμό ή αίσθημα βάρους στο στήθος. Ένας απλός ιογενής βήχας υποχωρεί συνήθως σε 7–14 ημέρες. Διαβάστε αναλυτικά στο άρθρο για τον βήχα.
Μπορεί κάποιος να έχει άσθμα χωρίς συριγμό;
Ναι. Σε ορισμένους ασθενείς —ιδιαίτερα στα παιδιά αλλά και σε ενήλικες— το άσθμα εκδηλώνεται κυρίως ως επίμονος ξηρός βήχας, χωρίς εμφανή συριγμό. Πρόκειται για το λεγόμενο “άσθμα με προεξάρχοντα βήχα” (cough-variant asthma), μία από τις συχνότερες αιτίες χρόνιου βήχα. Η διάγνωση επιβεβαιώνεται με σπιρομέτρηση και δοκιμασίες πρόκλησης (π.χ. με μεθαχολίνη).
Πότε ένας παροξυσμός άσθματος είναι επείγον περιστατικό;
Καλέστε άμεσα το 166 εάν εμφανίσετε: αδυναμία ολοκλήρωσης προτάσεων, μελανιασμένα χείλη ή δάχτυλα (κυάνωση), σύγχυση/υπνηλία, πολύ γρήγορη αναπνοή ή καρδιακό ρυθμό, ή εάν το ανακουφιστικό σπρέι δεν δρα μετά από επανειλημμένες δόσεις. Είναι σημεία σοβαρού παροξυσμού που χρειάζεται νοσοκομειακή αντιμετώπιση και πιθανώς ενδοφλέβια θεραπεία ή/και οξυγόνο.
Τα συμπτώματα του άσθματος επιδεινώνονται την άνοιξη — γιατί;
Σε αρκετούς ασθματικούς, η αλλεργία σε γύρεις (γρασίδι, περδικάκι, ελιά, κυπαρίσσι) προκαλεί εποχική επιδείνωση συμπτωμάτων κατά την ανθοφορία. Παράλληλα, οι μεταφορές σκόνης από τη Σαχάρα και οι καταιγίδες μπορούν να προκαλέσουν αιφνίδιους παροξυσμούς. Στην Αττική, η περίοδος Μαρτίου–Ιουνίου είναι συνήθως η πιο δύσκολη για τους αλλεργικούς ασθματικούς.
Τα συμπτώματα άσθματος στα παιδιά διαφέρουν από τους ενήλικες;
Στα παιδιά, το άσθμα εκδηλώνεται συχνότερα ως επίμονος βήχας (κυρίως νυχτερινός ή σχετιζόμενος με ιώσεις του αναπνευστικού), επεισόδια συριγμού μετά από κρυολογήματα, ή δυσκολία στην άσκηση και το παιχνίδι. Σύμφωνα με τα παγκόσμια επιδημιολογικά δεδομένα, το άσθμα παραμένει η συχνότερη χρόνια νόσος της παιδικής ηλικίας, με peak συχνότητα στην ηλικιακή ομάδα 5–9 ετών. Διαβάστε περισσότερα για την αλλεργική ρινίτιδα στα παιδιά — που συχνά συνυπάρχει με το παιδικό άσθμα.
Πότε πρέπει να επισκεφθώ αλλεργιολόγο για το άσθμα μου;
Όταν: τα συμπτώματα επιμένουν παρά τη θεραπεία, υποψιάζεστε αλλεργικό αίτιο (εποχικότητα, επιδείνωση με αλλεργιογόνα), χρειάζεστε συχνές δόσεις ανακουφιστικού, ή έχετε νυχτερινές αφυπνίσεις λόγω συμπτωμάτων. Στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο Αθηνών (Αχιλλέως 12, Ηλιούπολη — Αθήνα) πραγματοποιείται διερεύνηση με αλλεργικά τεστ, σπιρομέτρηση και προσδιορίζεται εξατομικευμένη θεραπεία — συμπεριλαμβανομένης της ανοσοθεραπείας σε κατάλληλους ασθενείς.
