Αλλεργικό άσθμα: Αιτίες, συμπτώματα και αντιμετώπιση

Το αλλεργικό άσθμα (allergic asthma) είναι ο συχνότερος τύπος βρογχικού άσθματος και αντιπροσωπεύει περισσότερο από το 50% όλων των περιπτώσεων σε ενήλικες, ενώ στα παιδιά το ποσοστό φτάνει ακόμα και το 80%. Πρόκειται για χρόνια φλεγμονώδη νόσο των αεραγωγών, στην οποία η έκθεση σε αεροαλλεργιογόνα — ακάρεα σκόνης, γύρεις, μύκητες, επιθήλια ζώων — πυροδοτεί βρογχόσπασμο, φλεγμονή και υπερέκκριση βλέννας. Σύμφωνα με την GINA 2024, στην Ευρώπη πάσχουν από άσθμα περίπου 30 εκατομμύρια άτομα, ενώ στην Ελλάδα η επίπτωση εκτιμάται σε 8–10% του πληθυσμού.

Τι είναι το αλλεργικό άσθμα

Το άσθμα είναι μία χρόνια, φλεγμονώδης νόσος των αεραγωγών που χαρακτηρίζεται από αναστρέψιμη απόφραξη, βρογχική υπεραντιδραστικότητα και αναδιαμόρφωση (remodeling) του τοιχώματος των βρόγχων. Στο αλλεργικό βρογχικό άσθμα, η φλεγμονή αυτή οφείλεται σε IgE-μεσολαβούμενη ανοσολογική απόκριση τύπου 2 (Type 2 / T2) — η επαφή με αεροαλλεργιογόνα ενεργοποιεί Th2 λεμφοκύτταρα, ILC2 κύτταρα και ηωσινόφιλα, τα οποία απελευθερώνουν μεσολαβητές (IL-4, IL-5, IL-13) που συντηρούν τη φλεγμονή.

Υπολογίζεται πως στην Ευρώπη περίπου 30 εκατομμύρια παιδιά και ενήλικες πάσχουν από κάποια μορφή άσθματος. Στη χώρα μας, η επίπτωση κυμαίνεται περίπου στο 8–10% του πληθυσμού. Παρ’ όλα αυτά, σε αρκετές περιπτώσεις η διάγνωση καθυστερεί — κυρίως γιατί τα συμπτώματα παρουσιάζουν περιόδους ύφεσης και έξαρσης, γεγονός που παραπλανά τόσο τον ασθενή, όσο και τον θεράποντα ιατρό.

“Στους ασθενείς με άσθμα, τα συμπτώματα παρουσιάζουν περιόδους βελτίωσης και επιδείνωσης”

Οι αεραγωγοί των ασθενών με άσθμα παρουσιάζουν άλλοτε-άλλου βαθμού απόφραξη (Εικόνα 1). Η απόφραξη μπορεί να βελτιώνεται (αναστρέφει) είτε αυτόματα, είτε με κατάλληλη αγωγή. Σε άλλες περιπτώσεις επιδεινώνεται, και τα συμπτώματα γίνονται εντονότερα.

Εικόνα 1. Τι συμβαίνει στους αεραγωγούς των ασθενών με άσθμα

Συμπτώματα αλλεργικού άσθματος

Τα συμπτώματα του αλλεργικού άσθματος δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τα συμπτώματα του άσθματος γενικότερα. Συνηθέστερα εκδηλώνεται με υποτροπιάζοντα επεισόδια:

• Δύσπνοιας — δυσκολία στην αναπνοή, συχνά περιγραφόμενη ως «δυσκολία στο να βγει ο αέρας από το στήθος»
• Βήχα — συνηθέστερα ξηρού, ιδιαίτερα ενοχλητικού, κυρίως τη νύχτα ή νωρίς το πρωί
• Συρρίτουσας αναπνοής — «σφύριγμα» ή «γατάκια» κατά την εκπνοή
• Αισθήματος βάρους ή σφιξίματος στο στήθος

“Τα συμπτώματα του αλλεργικού άσθματος εμφανίζουν χαρακτηριστικές διακυμάνσεις — επιδεινώνονται τη νύχτα, το πρωί και μετά από έκθεση σε αλλεργιογόνα”

Αρκετοί παράγοντες μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματα — η άσκηση, ο κρύος αέρας, ο καπνός τσιγάρου, αλλά και λοιμώξεις του αναπνευστικού (Εικόνα 2). Στους ασθενείς με αλλεργικό βρογχικό άσθμα, ακόμα και μικρή έκθεση σε αεροαλλεργιογόνο μπορεί να πυροδοτήσει ή να επιδεινώσει τα συμπτώματα.

Εικόνα 2. Παράγοντες που επιδεινώνουν τα συμπτώματα του άσθματος (asthma triggers)

Σε κάποιες περιπτώσεις η επιδείνωση είναι ιδιαίτερα μεγάλη — ονομάζεται παροξυσμός ή κρίση άσθματος. Συνήθως εμφανίζεται μετά από ίωση του αναπνευστικού ή έντονη αλλεργική έκθεση. Κατά τον παροξυσμό τα συμπτώματα είναι σοβαρά και μπορεί να χρειαστεί τροποποίηση αγωγής ή νοσηλεία.

Αλλεργικό ή μη αλλεργικό βρογχικό άσθμα

Όταν μιλάμε για άσθμα, μιλάμε ουσιαστικά για ένα ετερογενές σύνδρομο με πολλαπλούς φαινοτύπους. Η αλλεργία αποτελεί τον συχνότερα εμπλεκόμενο μηχανισμό, ιδιαίτερα σε παιδιά και νέους ενήλικες.

“Περισσότεροι από τους μισούς ασθενείς με άσθμα πάσχουν από αλλεργικό άσθμα”

Οι ασθενείς με αλλεργικό άσθμα παρουσιάζουν τα ίδια συμπτώματα με εκείνους με μη αλλεργικό. Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι η έκθεση σε αλλεργιογόνα αποτελεί τον βασικό εκλυτικό παράγοντα. Για παράδειγμα, ένας ασθενής με αλλεργία στη γύρη του κυπαρισσιού θα εμφανίσει επιδείνωση κατά την εποχή γυρεοφορίας. Παράλληλα, η ανοσοθεραπεία στο υπεύθυνο αλλεργιογόνο θα οδηγήσει και σε βελτίωση του άσθματος.

Ποια αλλεργιογόνα προκαλούν αλλεργικό άσθμα

Στη χώρα μας, τα συχνότερα αεροαλλεργιογόνα που εμπλέκονται στο αλλεργικό άσθμα είναι:

• Ακάρεα οικιακής σκόνης (Dermatophagoides pteronyssinus, D. farinae) — ο συχνότερος αιτιολογικός παράγοντας ολοετούς αλλεργικού άσθματος στην Ελλάδα. Ευδοκιμούν σε ζεστά, υγρά περιβάλλοντα (περισσότερα για αποφυγή)
• Γύρεις — κυπαρίσσι (Ιανουάριος–Μάρτιος), παριετάρια ή περδικάκι (Μάρτιος–Οκτώβριος), ελιά (Μάιος–Ιούνιος), γρασίδια (Μάιος–Ιούλιος), πλατάνι — στην Αττική το περδικάκι, τα αγρωστώδη, τα κυπαρίσσια και η ελιά αποτελούν τα σημαντικότερα εποχικά αλλεργιογόνα
• Μύκητες (Alternaria alternata, Cladosporium, Aspergillus) — ιδιαίτερα σε υγρά σπίτια, υπόγεια, και φθινοπωρινές περιόδους
• Επιθήλια ζώων — κυρίως γάτας (αλλεργιογόνο Fel d 1) και σκύλου, αλλά και κουνελιού ή τρωκτικών
• Κατσαρίδα — σημαντικό αλλεργιογόνο εσωτερικών χώρων, ιδιαίτερα σε αστικά κέντρα

“Στην Αττική, τα ακάρεα σκόνης ευθύνονται για τη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων ολοετούς αλλεργικού άσθματος”

Η ακριβής αναγνώριση των υπεύθυνων αλλεργιογόνων είναι θεμελιώδης για τη σωστή διαχείριση του αλλεργικού άσθματος — τόσο για την αποφυγή, όσο και για τη δυνατότητα εφαρμογής ανοσοθεραπείας.

Ο ρόλος της αλλεργίας στο άσθμα

Ο ρόλος της αλλεργίας στο άσθμα είναι σημαντικός για τους περισσότερους, αλλά όχι για όλους τους ασθενείς. Θετικά δερματικά τεστ θα εμφανίσουν μέχρι και 8 στους 10 ασθενείς με άσθμα — ωστόσο, ένα θετικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα κλινικά σημαντική αλλεργία. Για να θεωρηθεί ένα άσθμα αλλεργικό στην αιτιολογία του, θα πρέπει:

• να υπάρχει ευαισθητοποίηση σε ένα ή περισσότερα αλλεργιογόνα
• τα αλλεργιογόνα αυτά να είναι κλινικά σημαντικά — δηλαδή να προκαλούν πραγματικά συμπτώματα στον ασθενή

Η αντίδραση στα αλλεργιογόνα προκαλεί και συντηρεί στους πνεύμονες μία εμμένουσα αλλεργική φλεγμονή τύπου 2 (T2). Η φλεγμονή αυτή σταδιακά οδηγεί σε αναδιαμόρφωση (remodeling) της αρχιτεκτονικής των αεραγωγών — πάχυνση βασικής μεμβράνης, υπερτροφία λείων μυών, αυξημένη αγγειοβρίθεια — με αποτέλεσμα βλάβες που αναστρέφονται δυσκολότερα. Αυτό υπογραμμίζει τη σημασία της έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας.

“Η επίδραση των αλλεργιογόνων δεν είναι πάντα προφανής. Ένα αλλεργικό άσθμα στην υγρασία μπορεί να επιδεινώνεται λόγω μυκήτων, ακάρεων ή και με μη ειδικό μηχανισμό”

Η συσχέτιση ρινίτιδας–άσθματος (one airway, one disease) είναι ιδιαίτερα ισχυρή: η αλλεργική ρινίτιδα συνυπάρχει σε έως και 80% των ασθενών με άσθμα, ενώ η μη ελεγχόμενη ρινίτιδα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κακής ρύθμισης του άσθματος. Η αντιμετώπιση και των δύο νοσημάτων ταυτόχρονα είναι ουσιώδης.

Πώς γίνεται η διάγνωση του αλλεργικού άσθματος

Η διάγνωση του αλλεργικού άσθματος βασίζεται σε δύο πυλώνες: (α) την τεκμηρίωση ότι υπάρχει άσθμα και (β) τον προσδιορισμό του αλλεργικού αιτίου.

Μετά τη λήψη λεπτομερούς ιστορικού, ο αλλεργιολόγος σας θα πραγματοποιήσει αλλεργικά τεστ (δερματικές δοκιμασίες νυγμού / skin prick tests) για τον έλεγχο ευαισθητοποίησης σε αεροαλλεργιογόνα. Παράλληλα, η σπιρομέτρηση αξιολογεί τη λειτουργικότητα των πνευμόνων και τεκμηριώνει την -κατά κανόνα- αναστρεψιμότητα της βρογχικής απόφραξης — βασικό κριτήριο για τη διάγνωση του άσθματος. Συμπληρωματικά, μπορεί να ζητηθούν ειδικές IgE στο αίμα και μέτρηση ηωσινοφίλων.

“Η διάγνωση του αλλεργικού άσθματος απαιτεί τεκμηρίωση τόσο της βρογχικής απόφραξης (σπιρομέτρηση) όσο και της αλλεργικής ευαισθητοποίησης (αλλεργικά τεστ)”

Σημαντικό: «εναλλακτικές» διαγνωστικές πρακτικές, όπως ηλεκτροδερμικό τεστ (Vega testing), κινησιολογία ή ιριδολογία, δεν έχουν επιστημονική τεκμηρίωση και θα πρέπει να αποφεύγονται.

Αντιμετώπιση αλλεργικού άσθματος

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες GINA, η αντιμετώπιση του αλλεργικού άσθματος περιλαμβάνει φαρμακολογικές και μη φαρμακολογικές παρεμβάσεις, σε βηματική (stepwise) προσέγγιση:

Μη φαρμακολογικά μέτρα:

• Αποφυγή αλλεργιογόνων στο μέτρο του δυνατού (μέτρα για ακάρεα, μύκητες, κατοικίδια)
• Διακοπή καπνίσματος και αποφυγή παθητικής έκθεσης σε καπνό
• Σωστή τεχνική εισπνοής — σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση, σχεδόν 7 στους 10 ασθενείς δεν χρησιμοποιούν σωστά τα εισπνεόμενα φάρμακα
• Γραπτό σχέδιο δράσης για τη διαχείριση επιδεινώσεων
• Θεραπεία αλλεργικής ρινίτιδας — συνυπάρχει στο 80% των ασθματικών
• Άσκηση ως σημαντική μη φαρμακολογική παρέμβαση

Φαρμακευτική αγωγή — η βάση είναι τα εισπνεόμενα κορτικοστεροειδή (ICS) σε συνδυασμό με βρογχοδιασταλτικά (LABA / formoterol as needed), σε βηματική κλιμάκωση ανάλογα με τη βαρύτητα. Για λεπτομέρειες, διαβάστε το αντίστοιχο άρθρο για τη θεραπεία του άσθματος και τα εισπνεόμενα φάρμακα.

Ειδική ανοσοθεραπεία (απευαισθητοποίηση) — η μόνη τροποποιητική της νόσου αγωγή, κατάλληλη σε ασθενείς με τεκμηριωμένη IgE-μεσολαβούμενη ευαισθητοποίηση.

“Η ειδική ανοσοθεραπεία (απευαισθητοποίηση) είναι η μόνη θεραπεία που τροποποιεί την πορεία του αλλεργικού άσθματος”

Σε περιπτώσεις σοβαρού άσθματος που δεν ελέγχεται με τη συμβατική αγωγή, ενδείκνυνται βιολογικές θεραπείες (anti-IgE: omalizumab, anti-IL5, anti-IL4Rα), σύμφωνα με τις οδηγίες EAACI.

“Το σημαντικότερο βήμα στην αντιμετώπιση του άσθματος είναι η ενεργός συμμετοχή του ίδιου του ασθενούς — σωστή τεχνική εισπνοής, συμμόρφωση στην αγωγή και αναγνώριση των συμπτωμάτων έγκαιρα”

Εάν αντιμετωπίζετε επαναλαμβανόμενα επεισόδια δύσπνοιας, βήχα ή «σφυρίγματα», ιδιαίτερα σε σχέση με έκθεση σε αλλεργιογόνα, μπορείτε να αξιολογηθείτε στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη, Αθήνα. Ο πλήρης αλλεργιολογικός έλεγχος σε συνδυασμό με σπιρομέτρηση θα καθορίσει εάν πρόκειται για αλλεργικό άσθμα και θα σχεδιαστεί εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι το αλλεργικό άσθμα και πόσο συχνό είναι;

Το αλλεργικό άσθμα (allergic asthma) είναι ο πιο κοινός τύπος βρογχικού άσθματος. Αφορά περισσότερο από το 50% των ενήλικων ασθματικών και έως 80% των παιδιών με άσθμα. Προκαλείται όταν η εισπνοή αλλεργιογόνων (ακάρεα, γύρεις, επιθήλια ζώων, μύκητες) πυροδοτεί φλεγμονή στους αεραγωγούς. Στην Ελλάδα, η συνολική επίπτωση του άσθματος εκτιμάται σε 8–10% του πληθυσμού.

Ποια η διαφορά αλλεργικού και μη αλλεργικού άσθματος;

Το αλλεργικό άσθμα εμφανίζεται συνήθως στην παιδική ηλικία, συνδυάζεται με ατοπικό ιστορικό (αλλεργική ρινίτιδα, ατοπική δερματίτιδα) και έχει θετικά αλλεργικά τεστ σε αεροαλλεργιογόνα. Το μη αλλεργικό άσθμα εκδηλώνεται συχνότερα σε ενήλικες, χωρίς ατοπικό υπόβαθρο, και δεν ανταποκρίνεται σε ανοσοθεραπεία.

Πώς γίνεται η διάγνωση του αλλεργικού άσθματος;

Η διάγνωση βασίζεται σε κλινικό ιστορικό, σπιρομέτρηση (τεκμηριώνει αναστρέψιμη βρογχική απόφραξη) και αλλεργικά τεστ (δερματικές δοκιμασίες νυγμού / skin prick tests ή ειδικές IgE στο αίμα). Ο αλλεργιολόγος αξιολογεί εάν τα θετικά αποτελέσματα αντιστοιχούν σε κλινικά σημαντική αλλεργία.

Ποιος ο ρόλος της ανοσοθεραπείας στο αλλεργικό άσθμα;

Η ειδική ανοσοθεραπεία (απευαισθητοποίηση) είναι η μόνη θεραπεία που τροποποιεί την πορεία του αλλεργικού άσθματος. Ενδείκνυται σε ασθενείς με τεκμηριωμένη IgE-μεσολαβούμενη αλλεργία, μέτρια-σοβαρά συμπτώματα και ανεπαρκή έλεγχο με φαρμακευτική αγωγή. Εφαρμόζεται υποδόρια (SCIT) ή υπογλώσσια (SLIT) για 3–5 έτη.

Μπορεί να θεραπευτεί πλήρως το αλλεργικό άσθμα;

Το αλλεργικό άσθμα είναι χρόνια νόσος και δεν θεραπεύεται πλήρως με κανένα μέσο. Ωστόσο, μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά στη μεγάλη πλειονότητα των ασθενών. Η ανοσοθεραπεία (απευαισθητοποίηση) τροποποιεί την πορεία της νόσου — μειώνει τα συμπτώματα, μπορεί να περιορίσει την ανάγκη φαρμακευτικής αγωγής και να διατηρήσει κλινικό όφελος ακόμα και μετά τη διακοπή της — αλλά δεν αποτελεί ίαση. Περίπου 5% των ασθενών πάσχουν από σοβαρό άσθμα που απαιτεί εξειδικευμένη αγωγή (βιολογικές θεραπείες). Η σωστή τεχνική εισπνοής, η συμμόρφωση στην αγωγή και η αντιμετώπιση της υποκείμενης αλλεργίας παραμένουν τα κλειδιά του ελέγχου.