Αλλεργιογόνα (allergens) είναι ουσίες — συνήθως πρωτεΐνες — που δεν προκαλούν αντίδραση στους περισσότερους ανθρώπους, αλλά σε ευαισθητοποιημένα άτομα ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα μέσω ειδικών μηχανισμών και πυροδοτούν τα συμπτώματα της αλλεργίας. Διακρίνονται σε πέντε βασικές κατηγορίες ανάλογα με τη νόσο που προκαλούν: αεροαλλεργιογόνα (αναπνευστικό), τροφικά, φαρμακευτικά, δηλητήρια υμενοπτέρων και αλλεργιογόνα εξ επαφής. Στην Ελλάδα, μελέτη κατέγραψε ότι τα συχνότερα αεροαλλεργιογόνα στους ασθενείς με αλλεργική ρινίτιδα είναι τα αγρωστώδη (56%), η ελιά (43,5%) και η παριετάρια (24,4%). Παγκοσμίως, οι αλλεργικές νόσοι αγγίζουν το 30–40% του πληθυσμού.
Τι είναι τα αλλεργιογόνα
Τα αλλεργιογόνα είναι ουσίες που στους περισσότερους ανθρώπους δεν προκαλούν ενοχλήματα, αλλά οι ευαισθητοποιημένοι ασθενείς τα αναγνωρίζουν ως δυνητικά επιβλαβή. Έτσι, το ανοσοποιητικό σύστημα των αλλεργικών ασθενών παράγει ειδικά αντισώματα IgE εναντίον τους, με τελικό αποτέλεσμα την έκλυση και συντήρηση των αλλεργικών συμπτωμάτων.
Τα περισσότερα αλλεργιογόνα είναι πρωτεΐνες ή μικρομοριακές ουσίες (απτίνες) που συνδέονται με πρωτεΐνες-φορείς του οργανισμού. Σπάνια συναντά κανείς και άλλα είδη αλλεργιογόνων, όπως υδατάνθρακες: για παράδειγμα, το υπεύθυνο αλλεργιογόνο για το σύνδρομο αλλεργίας στο κόκκινο κρέας είναι ο ολιγοσακχαρίτης γαλακτόζη-α-1,3-γαλακτόζη (α-Gal), στον οποίο μπορεί να ευαισθητοποιηθεί κάποιος μετά από τσίμπημα τσιμπουριού.
«Δεν υπάρχει νόημα στο να αποφεύγει κάποιος ένα αλλεργιογόνο, χωρίς να είναι αλλεργικός σε αυτό»
Σήμερα, η βάση δεδομένων WHO/IUIS Allergen Nomenclature (allergen.org) περιλαμβάνει περίπου 880 ταυτοποιημένα αλλεργιογόνα, με ονοματολογία βασισμένη στο επιστημονικό όνομα του φυτού/ζώου από το οποίο προέρχονται (π.χ. Der p 1 = αλλεργιογόνο 1 του Dermatophagoides pteronyssinus). Αυτή η μοριακή προσέγγιση επιτρέπει σήμερα τη μοριακή αλλεργιολογική διάγνωση (component-resolved diagnostics).
Πώς αναγνωρίζονται τα αλλεργιογόνα στον ασθενή
Η ταυτοποίηση των αλλεργιογόνων στα οποία είναι ευαισθητοποιημένος ένας ασθενής γίνεται με συνδυασμό κλινικού ιστορικού και εργαστηριακών εξετάσεων:
- Δερματικές δοκιμασίες διά νυγμού (skin prick tests) — πρώτης γραμμής εξέταση, με υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα για αεροαλλεργιογόνα και πολλά τροφικά
- Ειδικές IgE στον ορό (sIgE) — μέτρηση αντισωμάτων στο αίμα, χρήσιμη όταν τα prick tests δεν είναι εφικτά (π.χ. εκτεταμένο έκζεμα, λήψη αντιισταμινικών)
- Μοριακή διάγνωση (CRD) — ταυτοποίηση συγκεκριμένων αλλεργιογονικών μορίων, ιδιαίτερα χρήσιμη για διασταυρούμενες αντιδράσεις και πρόγνωση σοβαρότητας
- Δοκιμασίες πρόκλησης — σε επιλεγμένες περιπτώσεις τροφικής ή φαρμακευτικής αλλεργίας
- Επιδερμικές δοκιμασίες (patch tests) — για επιβραδυνόμενες αντιδράσεις, π.χ. εξ επαφής δερματίτιδα
Οι 5 βασικές κατηγορίες αλλεργιογόνων
Τα αλλεργιογόνα μπορούν να διακριθούν ανάλογα με το νόσημα στο οποίο συμβάλλουν. Ο παρακάτω συγκεντρωτικός πίνακας δίνει την εικόνα ανά κατηγορία, με τα πιο συχνά παραδείγματα στη χώρα μας.
Εικόνα 1. Οι βασικές κατηγορίες αλλεργιογόνων
Αλλεργιογόνα — οι 5 βασικές κατηγορίες
Νόσημα · συχνότερα παραδείγματα στην Ελλάδα · κύρια διάγνωση| Κατηγορία | Νόσημα | Συχνότερα παραδείγματα | Διάγνωση |
|---|---|---|---|
| Αεροαλλεργιογόνα | Ρινίτιδα · Επιπεφυκίτιδα · Άσθμα | Ακάρεα, γύρεις (ελιά, αγρωστώδη, παριετάρια, κυπαρίσσι), επιθήλια ζώων, μύκητες | Skin prick test · ειδικές IgE |
| Τροφικά | Τροφική αλλεργία · Αναφυλαξία | Παιδιά: γάλα, αυγό, ξηροί καρποί · Ενήλικες: ροδάκινο, ψάρι, θαλασσινά | Prick · sIgE · μοριακή · πρόκληση |
| Φαρμακευτικά | Φαρμακευτική αλλεργία | β-λακτάμες (πενικιλλίνη), ΜΣΑΦ, σκιαγραφικά, αναισθητικά | Ιστορικό · prick · ενδοδερμικά · πρόκληση |
| Δηλητήρια υμενοπτέρων | Συστηματική αναφυλαξία από νυγμό | Μέλισσα, κοινή σφήκα, σκούρκος, σφήκα Polistes | sIgE · ενδοδερμικά · μοριακή |
| Εξ επαφής | Αλλεργική εξ επαφής δερματίτιδα | Νικέλιο, κοβάλτιο, αρώματα, PPD (βαφές), φορμαλδεΰδη | Επιδερμικές δοκιμασίες (patch tests) |
Αεροαλλεργιογόνα (αλλεργία αναπνευστικού)
Αεροαλλεργιογόνα ονομάζονται τα αλλεργιογόνα που μεταδίδονται με τον αέρα και ευθύνονται για συμπτώματα στους ασθενείς με αλλεργική επιπεφυκίτιδα, αλλεργική ρινίτιδα και αλλεργικό βρογχικό άσθμα.
Συχνότερα αεροαλλεργιογόνα στη χώρα μας:
- Ακάρεα της οικιακής σκόνης — Dermatophagoides pteronyssinus, D. farinae
- Επιθήλια ζώων — γάτα (Fel d 1), σκύλος (Can f 1, Can f 5), κουνέλι
- Σπόρια μυκήτων — αλτερνάρια, κλαδοσπόριο, ασπέργιλλος
- Γύρεις φυτών — αγρωστώδη, ελιά, παριετάρια (περδικάκι), κυπαρίσσι, πλάτανος
«Δεν προκαλεί κάθε φυτό το ίδιο συχνά αλλεργία»
Οι γύρεις των φυτών δεν είναι εξίσου αλλεργιογονικές. Τα εντομόφιλα φυτά (αυτά που βασίζονται σε έντομα για επικονίαση), με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν προκαλούν αλλεργίες αναπνευστικού. Αντιθέτως, τα συχνότερα αλλεργιογόνα φυτά είναι τα ανεμόφιλα — αυτά των οποίων η γύρη μεταδίδεται με τον αέρα. Συνήθως τα φυτά με λουλούδια ζωηρών χρωμάτων δεν προκαλούν αλλεργία.
Τα αεροαλλεργιογόνα διακρίνονται περαιτέρω σε:
- εσωτερικού χώρου (ενδοοικιακά): ακάρεα, επιθήλια ζώων, σπόρια μυκήτων
- εξωτερικού χώρου (εξωοικιακά): γύρεις, σπόρια ορισμένων μυκήτων (π.χ. αλτερνάρια)
Στην Αττική και την Ελλάδα γενικότερα, μελέτη που δημοσιεύτηκε στο International Forum of Allergy & Rhinology (2015) με Burkard volumetric spore trap κατέγραψε ότι οι κυρίαρχοι γυρεόκοκκοι είναι η ελιά (24% του συνόλου), η δρυς (13,7%), τα αγρωστώδη (9,1%) και το κυπαρίσσι (7,6%). Τα ποσοστά ευαισθητοποίησης ασθενών με αλλεργική ρινίτιδα ήταν: αγρωστώδη 56%, ελιά 43,5%, παριετάρια 24,4%, κυπαρίσσι 16,7%.
«Στην Ελλάδα η ελιά κυριαρχεί στη γύρη της ατμόσφαιρας, τα αγρωστώδη όμως είναι το συχνότερο αίτιο ευαισθητοποίησης»
Τροφικά αλλεργιογόνα
Τα τροφικά αλλεργιογόνα είναι υπεύθυνα για τα συμπτώματα ασθενών με τροφική αλλεργία. Οι αντιδράσεις σε τροφές διαχωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες με σημαντικές διαφορές στα συμπτώματα και στους υποκείμενους μηχανισμούς:
- άμεσου τύπου (συχνότερα, IgE-μεσολαβούμενες): συμπτώματα σε λεπτά έως 1–2 ώρες από τη βρώση
- επιβραδυνόμενου τύπου (σπανιότερα, μη IgE-μεσολαβούμενες): π.χ. αλλεργική πρωκτοκολίτιδα, ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα, σύνδρομο FPIES
Τα συχνότερα τροφικά αλλεργιογόνα διαφέρουν ανά ηλικία:
- Στα παιδιά: γάλα αγελάδος, αυγό, σιτηρά, ψάρια, φιστίκι και ξηροί καρποί, σουσάμι, σόγια
- Στους ενήλικες: φιστίκι και ξηροί καρποί, σουσάμι, ψάρια και θαλασσινά, φρούτα — και ιδίως το ροδάκινο στη χώρα μας μέσω του αλλεργιογόνου Pru p 3 (σύνδρομο LTP)
Τα αλλεργιογόνα στα φαγητά μπορούν συχνά να είναι κρυφά αλλεργιογόνα, χωρίς να μπορεί κανείς να τα υποψιαστεί εύκολα. Για παράδειγμα, το λούπινο είναι αλλεργιογόνο που συχνά δεν διαγιγνώσκεται, ενώ σε πολλά συσκευασμένα τρόφιμα η σήμανση μπορεί να είναι ελλιπής.
«Συχνά ένα κρυφό τροφικό αλλεργιογόνο είναι το άγνωστο αίτιο μιας αλλεργικής αντίδρασης»
Λόγω των παραπάνω, οι ασθενείς με ιστορικό αναφυλαξίας σε τροφές πρέπει να φέρουν μαζί τους αγωγή επεισοδίου και συσκευή αυτοενιέμενης αδρεναλίνης. Διαβάστε τι πρέπει να κάνετε σε ένα επεισόδιο αλλεργικού σοκ.
Ξεχωριστή κατηγορία αποτελεί το σύνδρομο αλλεργίας γύρης–τροφών (PFAS), όπου ασθενείς ευαισθητοποιημένοι σε γύρη εμφανίζουν αντιδράσεις σε φρούτα/λαχανικά λόγω διασταυρούμενων αλλεργιογόνων.
Φαρμακευτικά αλλεργιογόνα
Σχεδόν κάθε φάρμακο μπορεί δυνητικά να δράσει ως αλλεργιογόνο, με άλλοτε άλλη συχνότητα. Στους ασθενείς με φαρμακευτική αλλεργία οι αντιδράσεις δεν είναι όλες όμοιες — αντίστοιχα με την τροφική αλλεργία διακρίνονται σε άμεσες ή καθυστερημένες.
Τα φάρμακα που είναι συχνότερα υπεύθυνα για αλλεργικές αντιδράσεις:
- Πενικιλλίνη και β-λακταμικά αντιβιοτικά
- Ασπιρίνη και μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ)
- Ιωδιούχα σκιαγραφικά μέσα (σπάνιες αντιδράσεις, αλλά μεγάλη συχνότητα χορήγησης)
- Τοπικά αναισθητικά (πολύ σπάνια αληθινή αλλεργία)
- Χημειοθεραπευτικοί και βιολογικοί παράγοντες
«Δυνητικά, κάθε φάρμακο μπορεί να προκαλέσει αλλεργία»
Δηλητήρια υμενοπτέρων (μέλισσα, σφήκες)
Στους ασθενείς με αλλεργία σε δηλητήρια υμενοπτέρων, ένας νυγμός μπορεί να επιφέρει αλλεργική αντίδραση από ήπια έως απειλητική για τη ζωή (συστηματική αναφυλαξία). Οι ασθενείς αναπτύσσουν ειδικά IgE αντισώματα έναντι ενός ή — συχνότερα — περισσότερων συστατικών των δηλητηρίων.
Τα συχνότερα υμενόπτερα στη χώρα μας των οποίων το δηλητήριο προκαλεί αλλεργικές αντιδράσεις:
- Μέλισσα (Apis mellifera) — κύρια αλλεργιογόνα: Api m 1 (φωσφολιπάση A2), Api m 10
- Κοινή σφήκα (Vespula vulgaris) — Ves v 1, Ves v 5
- Σκούρκος ή σερσέκι (Vespa crabro)
- Σφήκα του γένους Polistes — Pol d 5
Η μοριακή διάγνωση επιτρέπει διάκριση μεταξύ αληθινής διπλής ευαισθητοποίησης και διασταυρούμενης αντιδραστικότητας — κρίσιμη για τη σωστή επιλογή ανοσοθεραπείας.
Αλλεργιογόνα εξ επαφής (δερματίτιδα)
Στους ασθενείς με αλλεργική εξ επαφής δερματίτιδα, αλλεργιογόνα που έρχονται σε επαφή με το δέρμα προκαλούν εμμένουσα δερματίτιδα μέσω καθυστερημένης αντίδρασης τύπου IV (Τ-λεμφοκύτταρα — όχι IgE). Εξ επαφής δερματίτιδα μπορεί επίσης να εμφανιστεί χωρίς αλλεργικό μηχανισμό (ερεθιστική εξ επαφής δερματίτιδα).
Συχνότερα αλλεργιογόνα εξ επαφής:
- Μέταλλα — νικέλιο (συχνότερο διεθνώς), κοβάλτιο, άλατα χρωμίου
- Τοπικά φάρμακα — αντιβιοτικές κρέμες (νεομυκίνη), τοπικά κορτικοστεροειδή
- Συντηρητικά και αρώματα — βάλσαμο του Περού, μείγματα αρωμάτων, methylisothiazolinone
- Φορμαλδεΰδη και απελευθερωτές της
- Παραφαινυλο-διαμίνη (PPD) — συχνά υπεύθυνη για αλλεργία στις βαφές μαλλιών
- Καουτσούκ — αλλεργία στο λάτεξ (σημείωση: το λάτεξ προκαλεί και IgE-μεσολαβούμενες αντιδράσεις)
Η διάγνωση γίνεται με επιδερμικές δοκιμασίες (patch tests), διαφορετικές από τις δερματικές διά νυγμού.
Αλλεργιογόνα και διασταυρούμενη αντιδραστικότητα
Πολλά αλλεργιογόνα ανήκουν σε οικογένειες πρωτεϊνών με κοινή δομή. Αυτό σημαίνει ότι IgE αντισώματα παραγόμενα έναντι ενός αλλεργιογόνου μπορούν να αναγνωρίσουν και άλλες δομικά παρόμοιες πρωτεΐνες — φαινόμενο γνωστό ως διασταυρούμενη αντιδραστικότητα.
Παραδείγματα κλινικά σημαντικών οικογενειών αλλεργιογόνων:
- PR-10 πρωτεΐνες (Bet v 1-like) — διασταυρούμενη αντίδραση μεταξύ γύρης σημύδας και μήλου, καρότου κ.α.
- Προφιλίνες — διασταυρούμενες αντιδράσεις μεταξύ γύρεων και φυτικών τροφών (συνήθως ήπιες)
- LTP (lipid transfer proteins) — Pru p 3 (ροδάκινο) και άλλα φρούτα/ξηροί καρποί (σύνδρομο LTP, συχνό στη Μεσόγειο)
- Τροπομυοσίνες — διασταυρούμενη αντιδραστικότητα μεταξύ γαρίδας, ακαρέων και κατσαρίδας
- GRP πρωτεΐνες (gibberellin-regulated) — διασταυρούμενη αντίδραση κυπαρισσιού με ροδάκινο και εσπεριδοειδή
Η μοριακή αλλεργιολογική διάγνωση (CRD) επιτρέπει σήμερα τη διάκριση μεταξύ γνήσιας ευαισθητοποίησης και διασταυρούμενης αντιδραστικότητας — με σημαντικές κλινικές προεκτάσεις για τη θεραπεία και πρόγνωση.
Θέλετε να ελέγξετε σε ποια αλλεργιογόνα αντιδράτε;
Η ακριβής διάγνωση απαιτεί συνδυασμό κλινικού ιστορικού, δερματικών δοκιμασιών και — όπου χρειάζεται — μοριακής διαγνωστικής. Στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο Αθηνών (Αχιλλέως 12, Ηλιούπολη — Αθήνα) προσφέρουμε ολοκληρωμένο διαγνωστικό έλεγχο σε ασθενείς από όλη την Αθήνα και την Αττική.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ αλλεργιογόνου και αλλεργίας;
Αλλεργιογόνο είναι η ουσία (συνήθως πρωτεΐνη) που πυροδοτεί την ανοσολογική αντίδραση. Αλλεργία είναι η κλινική νόσος (συμπτώματα) που εκδηλώνεται όταν ένα ευαισθητοποιημένο άτομο εκτεθεί στο αλλεργιογόνο. Πολλοί άνθρωποι είναι ευαισθητοποιημένοι (έχουν θετικές IgE) χωρίς να εκδηλώνουν αλλεργία — γι’ αυτό η διάγνωση δεν στηρίζεται μόνο σε εργαστηριακά αποτελέσματα αλλά και στο κλινικό ιστορικό.
Πόσα αλλεργιογόνα έχουν ταυτοποιηθεί επιστημονικά;
Η επίσημη βάση δεδομένων WHO/IUIS Allergen Nomenclature (allergen.org) περιλαμβάνει σήμερα περίπου 880 ταυτοποιημένα αλλεργιογόνα. Καθένα ονομάζεται με βάση το επιστημονικό όνομα του οργανισμού προέλευσης (π.χ. Bet v 1 από το Betula verrucosa — σημύδα). Νέα αλλεργιογόνα προστίθενται συνεχώς καθώς εξελίσσονται οι μοριακές τεχνικές.
Ποια είναι τα συχνότερα αλλεργιογόνα στην Ελλάδα;
Στο αναπνευστικό, τα αγρωστώδη (56% των ασθενών με αλλεργική ρινίτιδα), η ελιά (43,5%) και η παριετάρια (24,4%) κυριαρχούν, σύμφωνα με ελληνική αερομικροβιολογική μελέτη. Τα ακάρεα παραμένουν πανταχού παρόντα ολοετώς. Στις τροφές, στα παιδιά κυριαρχούν γάλα, αυγό και ξηροί καρποί, ενώ στους ενήλικες το ροδάκινο (μέσω LTP — Pru p 3) είναι ιδιαίτερα συχνό.
Μπορεί κάποιος να αναπτύξει αλλεργία σε ένα αλλεργιογόνο σε οποιαδήποτε ηλικία;
Ναι. Παρότι πολλές αλλεργίες ξεκινούν στην παιδική ηλικία (π.χ. γάλα, αυγό, ατοπική δερματίτιδα), νέες ευαισθητοποιήσεις μπορούν να εμφανιστούν σε οποιαδήποτε ηλικία — π.χ. αλλεργική ρινίτιδα στην εφηβεία ή ενηλικίωση, αλλεργία σε δηλητήριο υμενοπτέρων μετά από πολλαπλά τσιμπήματα, αλλεργία στο κόκκινο κρέας μετά από τσίμπημα τσιμπουριού. Αντίστροφα, ορισμένες παιδικές αλλεργίες (π.χ. στο γάλα ή το αυγό) μπορεί να υποχωρήσουν με την ηλικία.
Πώς γίνεται η διάγνωση των αλλεργιογόνων στα οποία είναι ευαισθητοποιημένος ένας ασθενής;
Η εξατομικευμένη διάγνωση συνδυάζει κλινικό ιστορικό με στοχευμένα αλλεργικά τεστ. Πρώτης γραμμής εξέταση είναι οι δερματικές δοκιμασίες διά νυγμού (skin prick tests) για αεροαλλεργιογόνα και πολλά τροφικά. Εναλλακτικά ή συμπληρωματικά μετρώνται ειδικά IgE αντισώματα στον ορό. Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις χρησιμοποιείται μοριακή αλλεργιολογική διάγνωση (CRD) για ταυτοποίηση συγκεκριμένων μορίων. Για επιβραδυνόμενες αντιδράσεις (εξ επαφής δερματίτιδα) γίνονται επιδερμικές δοκιμασίες (patch tests), ενώ για επιβεβαίωση τροφικής ή φαρμακευτικής αλλεργίας χρειάζονται δοκιμασίες πρόκλησης.
