Το αγγειοοίδημα (angioedema) είναι ένα αιφνίδιο οίδημα κάτω από το δέρμα ή τους βλεννογόνους, που οφείλεται σε εξαγγείωση πλάσματος από τα αιμοφόρα αγγεία. Εντοπίζεται συχνότερα στα βλέφαρα, τα χείλη, τη γλώσσα, τα χέρια και τα γεννητικά όργανα. Μπορεί να συνυπάρχει με κνίδωση ή να εμφανίζεται μεμονωμένα. Ο μεσολαβητής μπορεί να είναι ισταμίνη ή βραδυκινίνη — η διάκριση αυτή καθορίζει τόσο τη βαρύτητα, όσο και τη θεραπεία. Περίπου το 40–50% των ασθενών με χρόνια κνίδωση εμφανίζει αγγειοοίδημα σε κάποιο σημείο της πορείας τους.
Τι είναι το αγγειοοίδημα
Με απλά λόγια, το αγγειοοίδημα είναι ένα πρήξιμο (οίδημα) κάτω από το δέρμα μας. Συμβαίνει όταν τα αγγεία στα βαθύτερα στρώματα του δέρματος (υποδόριο και υποβλεννογόνιο) απελευθερώνουν υγρά στους ιστούς — ένα φαινόμενο που λέγεται εξαγγείωση πλάσματος.
Σε αντίθεση με την κνίδωση που αφορά τα επιφανειακά στρώματα του δέρματος, το αγγειοοίδημα αφορά τα βαθύτερα, γεγονός που εξηγεί γιατί δεν έχει κνησμό και γιατί διαρκεί περισσότερο.
“Το αγγειοοίδημα είναι ένα πρήξιμο κάτω από το δέρμα”
Το αγγειοοίδημα διαρκεί συνήθως 2–3 ημέρες, σπανιότερα, όμως, μπορεί να διαρκέσει και περισσότερο — έως 5 ημέρες στο κληρονομικό αγγειοοίδημα. Η διάρκεια είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό, καθώς αποτελεί ένδειξη για τον μηχανισμό που το προκαλεί: το ισταμινεργικό αγγειοοίδημα υποχωρεί ταχύτερα (24–48 ώρες), ενώ το βραδυκινικό μπορεί να χρειαστεί ημέρες.
“Εάν έχετε επεισόδια αγγειοοιδήματος, ο ιατρός σας θα σας ρωτήσει για το πόσο διαρκούν”
Συμπτώματα αγγειοοιδήματος
Το αγγειοοίδημα είναι ένα σύμπτωμα που μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορα σημεία του σώματος, αλλά στη συντριπτική πλειοψηφία εντοπίζεται σε:
- βλέφαρα (Εικόνα 1)
- χείλη
- γλώσσα
- χέρια
- γεννητικά όργανα
- πόδια
Εικόνα 1. Αγγειοοίδημα βλεφάρων
“Το αγγειοοίδημα είναι ουσιαστικά ένα σύμπτωμα”
Πέρα από την εντόπιση, είναι σημαντικό εάν μαζί με το αγγειοοίδημα υπάρχουν και άλλα συμπτώματα. Σε πολλές περιπτώσεις μαζί με το πρήξιμο συνυπάρχει και κνίδωση. Σπανιότερα, το εξάνθημα απουσιάζει, αλλά σοβαρότερα συμπτώματα είναι δυνατόν να υπάρχουν, όπως δυσκολία στην αναπνοή, ζάλη ή κοιλιακό άλγος.
Μπορεί κανείς να διακρίνει τρεις βασικές κατηγορίες:
- Αγγειοοίδημα με κνίδωση: συνυπάρχει το κνιδωτικό εξάνθημα και κνησμός. Κυρίαρχος μεσολαβητής: ισταμίνη. Ανταποκρίνεται στα αντιισταμινικά.
- Αγγειοοίδημα χωρίς κνίδωση, ισταμινεργικό: απουσιάζει το εξάνθημα αλλά διαρκεί σχετικά λίγο και βελτιώνεται με αντιισταμινικά.
- Αγγειοοίδημα χωρίς κνίδωση, μη ισταμινεργικό (βραδυκινικό): συχνά χρώματος δέρματος, δεν φαγουρίζει, δεν βελτιώνεται με αντιισταμινικά. Διαρκεί περισσότερο (3–5 ημέρες).
Οι συχνότερες αιτίες που μπορεί να οδηγήσουν στην εμφάνιση αγγειοοιδήματος είναι:
Ισταμινεργικό vs βραδυκινικό αγγειοοίδημα
Ο προσδιορισμός του μεσολαβητή (ισταμίνη ή βραδυκινίνη) είναι κλινικά κρίσιμος, γιατί καθορίζει τόσο τον διαγνωστικό αλγόριθμο, όσο και τη θεραπεία. Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις βασικές διαφορές:
| Ισταμινεργικό vs Βραδυκινικό αγγειοοίδημα Κλινικά χαρακτηριστικά για τη διαφοροδιάγνωση | ||
|---|---|---|
| Χαρακτηριστικό | Ισταμινεργικό | Βραδυκινικό |
| Συνύπαρξη κνίδωσης / κνησμού | ✅ Συχνή | ❌ Απούσα |
| Ταχύτητα εμφάνισης | Λεπτά έως 1–2 ώρες | Ώρες (σταδιακή επιδείνωση) |
| Διάρκεια επεισοδίου | 24–48 ώρες | 3–5 ημέρες |
| Ανταπόκριση σε αντιισταμινικά | ✅ Ναι | ❌ Όχι |
| Ανταπόκριση σε αδρεναλίνη / κορτιζόνη | ✅ Ναι | ❌ Περιορισμένη |
| Κοιλιακά συμπτώματα | ⚠️ Σπάνια | ✅ Συχνά (κοιλιακό άλγος) |
| Τυπικά αίτια | Αλλεργία, κνίδωση, ΜΣΑΦ | αΜΕΑ, κληρονομικό, επίκτητο |
| Οικογενειακό ιστορικό | Συνήθως αρνητικό | Θετικό στο κληρονομικό (HAE) |
“Η διάκριση μεταξύ ισταμινεργικού και βραδυκινικού αγγειοοιδήματος είναι κρίσιμη, γιατί η θεραπεία τους διαφέρει ριζικά”
Αγγειοοίδημα με κνίδωση
Οι ασθενείς με οξεία ή χρόνια κνίδωση, συχνά πέρα από το χαρακτηριστικό κνιδωτικό εξάνθημα μπορεί να εμφανίσουν και αγγειοοίδημα. Το οίδημα στους ασθενείς αυτούς διαρκεί 24–48 ώρες και συνήθως η θεραπεία με αντιισταμινικά αρκεί για να το περιορίσει.
“Περίπου 1 στους 3 ασθενείς με κνίδωση θα εκδηλώσει και αγγειοοίδημα παράλληλα”
Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες EAACI/GA²LEN 2022, η χρόνια κνίδωση με αγγειοοίδημα αντιμετωπίζεται με τον ίδιο αλγόριθμο: αντιισταμινικά 2ης γενιάς σε αυξημένη δόση (έως ×4), και σε ανθεκτικές περιπτώσεις, βιολογικοί παράγοντες (omalizumab). Η πορεία και η αντιμετώπιση του αγγειοοιδήματος ακολουθεί συνήθως αυτή της κνίδωσης. Διαβάστε περισσότερα στο αντίστοιχο άρθρο για την κνίδωση.
Αγγειοοίδημα στα πλαίσια αναφυλαξίας
Σε ασθενείς που εκδηλώνουν μία άμεσου τύπου αντίδραση σε κάποιο αλλεργιογόνο, το αγγειοοίδημα είναι ένα από τα πιθανά συμπτώματα. Τα αίτια μιας αναφυλακτικής αντίδρασης συνήθως είναι:
- τροφές
- φάρμακα (όπως αντιβιώσεις ή ΜΣΑΦ) ή διαγνωστικοί παράγοντες όπως τα ιωδιούχα σκιαγραφικά
- δηλητήρια υμενοπτέρων
- άσκηση
- άλλα, όπως το latex
- σπανιότερα μία αναφυλακτική αντίδραση μπορεί να είναι ιδιοπαθής, όταν δεν υπάρχει αίτιο
Σε κάθε περίπτωση, εάν το αγγειοοίδημα συνοδεύεται από δύσπνοια, ζάλη, πτώση πίεσης ή γενικευμένη κνίδωση, πρόκειται για αναφυλαξία — μια κατάσταση που απαιτεί άμεση χορήγηση αδρεναλίνης. Μάθετε περισσότερα στο άρθρο για το αλλεργικό σοκ.
“Στα πλαίσια της αναφυλαξίας το αγγειοοίδημα εκδηλώνεται αιφνίδια, μέσα σε 1–2 ώρες το πολύ από την έκθεση στο αλλεργιογόνο”
Αγγειοοίδημα από φάρμακα
Τα φάρμακα, πέρα από πιθανό αίτιο μιας άμεσου τύπου αντίδρασης, όπως είδαμε παραπάνω, μπορεί να προκαλέσουν και αγγειοοίδημα με διαφορετικό μηχανισμό. Τέτοια είναι για παράδειγμα η ασπιρίνη και τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ, NSAIDs).
Ο μηχανισμός που προκαλεί το αγγειοοίδημα στην περίπτωση της ασπιρίνης και των ΜΣΑΦ ποικίλλει και δεν είναι απαραίτητα αλλεργικός. Συμβουλευτείτε τον αλλεργιολόγο σας για εναλλακτικές επιλογές φαρμάκων, εάν εμφανίσατε αντίδραση. Μπορείτε να ενημερωθείτε εκτενέστερα στο άρθρο για την υπερευαισθησία στην ασπιρίνη και τα ΜΣΑΦ.
“Το αγγειοοίδημα μπορεί να εμφανιστεί μέρες μέχρι και μήνες μετά την έναρξη του φαρμάκου”
Αγγειοοίδημα από αΜΕΑ (ACE inhibitors)
Μία ιδιαίτερα σημαντική κατηγορία φαρμακευτικού αγγειοοιδήματος είναι αυτή που προκαλείται από τους αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης (αΜΕΑ / ACE inhibitors). Αυτά τα φάρμακα χρησιμοποιούνται ευρέως για υπέρταση και καρδιακή ανεπάρκεια.
“Περίπου 0,1–0,7% των ασθενών που λαμβάνουν αΜΕΑ θα εκδηλώσει αγγειοοίδημα”
Το αγγειοοίδημα από αΜΕΑ μπορεί να εμφανιστεί μέχρι και μήνες ή χρόνια μετά την έναρξη της αγωγής — γεγονός που κάνει τη διάγνωση δύσκολη. Εντοπίζεται συχνότερα στη γλώσσα και τον λαιμό, δεν ανταποκρίνεται σε αντιισταμινικά φάρμακα και ο μηχανισμός του είναι βραδυκινικός (σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα βραδυκινίνης). Η διακοπή του υπεύθυνου φαρμάκου είναι υποχρεωτική. Οι αναστολείς υποδοχέων αγγειοτενσίνης (ARBs / σαρτάνες) αποτελούν εναλλακτική λύση, αν και σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί επίσης να προκαλέσουν αγγειοοίδημα.
Κληρονομικό αγγειοοίδημα
Το κληρονομικό αγγειοοίδημα (ΚΑΟ / hereditary angioedema, HAE) διαφέρει σημαντικά από το αγγειοοίδημα που εμφανίζεται με κνίδωση. Είναι μια σπάνια, γενετική νόσος. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες WAO/EAACI 2022, διακρίνονται δύο κύριοι τύποι:
- HAE τύπου I (85% των περιπτώσεων): μειωμένη ποσότητα C1-αναστολέα (C1-INH)
- HAE τύπου II (15%): φυσιολογική ποσότητα αλλά μειωμένη λειτουργικότητα C1-αναστολέα
- HAE με φυσιολογικό C1-INH (σπάνιο): μεταλλάξεις σε γονίδια όπως FXII, plasminogen, angiopoietin-1
“Το κληρονομικό αγγειοοίδημα εμφανίζεται περίπου σε 1 στους 50.000 ανθρώπους”
Τα επεισόδια οιδήματος είναι σοβαρότερα και διαρκούν περισσότερο, μέχρι και 5 ημέρες. Διάφοροι παράγοντες μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα να εκδηλωθεί ένα επεισόδιο (εκλυτικοί παράγοντες). Τέτοιοι είναι το αλκοόλ, το τραύμα (όπως σε χειρουργικές ή οδοντιατρικές επεμβάσεις), το στρες αλλά και ορμονικές μεταβολές.
Το πρόσωπο, η γλώσσα, ο λάρυγγας αλλά και το έντερο είναι τα σημεία του σώματος που συχνότερα εμφανίζεται. Η βαρύτητα είναι έντονη, με αρκετούς ασθενείς να έχουν οδηγηθεί σε χειρουργείο λόγω αιφνίδιου κοιλιακού άλγους ή σε επισκέψεις στα επείγοντα λόγω οιδήματος λάρυγγα.
“Ένα επεισόδιο κληρονομικού αγγειοοιδήματος μπορεί να είναι απειλητικό για τη ζωή”
Αν και δεν συνυπάρχει κνίδωση, οι ασθενείς με κληρονομικό αγγειοοίδημα μπορεί να εμφανίσουν κάποιες φορές ένα πρόδρομο εξάνθημα (erythema marginatum), γεγονός που μπορεί να κάνει τη διάγνωση δυσκολότερη. Σε περίπτωση που ο ιατρός σας υποψιαστεί την ύπαρξη κληρονομικού αγγειοοιδήματος, η διάγνωση μπορεί να επιβεβαιωθεί με ειδικές αιματολογικές εξετάσεις: μέτρηση επιπέδων και λειτουργικότητας C1-αναστολέα (C1-INH), καθώς και C4 συμπληρώματος.
Επίκτητο αγγειοοίδημα
Το επίκτητο αγγειοοίδημα (acquired angioedema, AAE) ονομάζεται έτσι γιατί εμφανίζεται σε μεγαλύτερες ηλικίες και σε συσχέτιση με άλλα υποκείμενα νοσήματα. Είναι μία νόσος σπανιότερη από το κληρονομικό αγγειοοίδημα, αλλά εξίσου σοβαρή.
Ο μηχανισμός που προκαλεί το οίδημα είναι επίσης βραδυκινικός, όπως και τα επιμέρους χαρακτηριστικά (εντόπιση, διάρκεια, βαρύτητα). Η βασική διαφορά είναι πως το επίκτητο αγγειοοίδημα δεν οφείλεται σε γενετικά αίτια (μεταλλάξεις), αλλά σε διάφορα νοσήματα, όπως:
- λεμφοϋπερπλαστικά νοσήματα (λεμφώματα)
- κακοήθειες
- αυτοάνοσα νοσήματα (παραγωγή αυτοαντισωμάτων έναντι C1-INH)
Η διάγνωση του επίκτητου αγγειοοιδήματος γίνεται επίσης με ειδικές αιματολογικές εξετάσεις. Σε περίπτωση που επιβεβαιωθεί, θα πρέπει να γίνει επίσης έλεγχος για το υποκείμενο νόσημα που το προκάλεσε, εάν αυτό δεν είναι ήδη γνωστό.
Επαγόμενο αγγειοοίδημα (εκ δονήσεως)
Το επαγόμενο αγγειοοίδημα (vibratory angioedema) είναι μια σπάνια μορφή φυσικής (επαγόμενης) κνίδωσης, όπως η χολινεργική, η κνίδωση εκ ψύχους ή ο δερμογραφισμός. Εμφανίζεται λίγα λεπτά μετά από έκθεση του σώματος σε δόνηση, επιδεινούμενο στις επόμενες 4–6 ώρες και διαρκεί συνήθως 24 ώρες.
“Το επαγόμενο αγγειοοίδημα εκ δονήσεως εμφανίζεται συχνότερα στα χέρια”
Προκαλείται από τη διέγερση και ενεργοποίηση κυττάρων στο δέρμα που ονομάζονται μαστοκύτταρα και συνήθως υποχωρεί με την αγωγή με αντιισταμινικά φάρμακα.
Αντιμετώπιση αγγειοοιδήματος
“Η θεραπεία του αγγειοοιδήματος διαφέρει, ανάλογα με τη νόσο που το προκαλεί”
Ισταμινεργικό αγγειοοίδημα (με ή χωρίς κνίδωση)
Εάν το αγγειοοίδημα συνυπάρχει ως σύμπτωμα μιας οξείας ή χρόνιας κνίδωσης η συμπτωματική αγωγή στηρίζεται στα αντιισταμινικά φάρμακα 2ης γενιάς. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες EAACI/GA²LEN 2022, η δόση μπορεί να αυξηθεί έως το τετραπλάσιο της συνήθους πριν κρίνουμε ότι η θεραπεία απέτυχε. Όταν υπάρχουν πιο έντονες εκδηλώσεις, μπορεί να χρησιμοποιηθούν για λίγες ημέρες και κορτικοστεροειδή (κορτιζόνη) από το στόμα.
Φαρμακευτικό αγγειοοίδημα
Εάν το αγγειοοίδημα εμφανίζεται ως ανεπιθύμητη ενέργεια φαρμάκων, το υπεύθυνο φάρμακο θα πρέπει να διακόπτεται. Σε πολλές περιπτώσεις, παρόμοια φάρμακα είναι εξίσου πιθανό να προκαλέσουν αγγειοοίδημα, οπότε θα πρέπει να αποκλειστούν. Χρειάζεται προσοχή, ώστε να μην γίνονται εκτεταμένοι, άσκοποι αποκλεισμοί φαρμάκων που είναι απαραίτητα για τον ασθενή.
Κληρονομικό / βραδυκινικό αγγειοοίδημα
Η αντιμετώπιση του κληρονομικού αγγειοοιδήματος στηρίζεται σε τρεις πυλώνες σύμφωνα με τις οδηγίες WAO/EAACI 2022:
- Θεραπεία οξέος επεισοδίου: ικατιμπάντη (icatibant, ανταγωνιστής υποδοχέα Β2 βραδυκινίνης), συμπύκνωμα C1-αναστολέα (C1-INH concentrate), ή εκαλλαντίδη (ecallantide, αναστολέας καλλικρεΐνης πλάσματος)
- Μακροχρόνια προφύλαξη: lanadelumab (μονοκλωνικό αντίσωμα κατά καλλικρεΐνης πλάσματος), berotralstat (αναστολέας καλλικρεΐνης από το στόμα), ή υποδόρια χορήγηση C1-INH
- Αποφυγή εκλυτικών παραγόντων: μείωση τραύματος, αποφυγή αΜΕΑ, οιστρογόνων, προφύλαξη πριν από χειρουργικές ή οδοντιατρικές επεμβάσεις
“Παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα να εκδηλωθεί αγγειοοίδημα θα πρέπει κατά περίπτωση να αποφεύγονται”
Πότε χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος
Ο εργαστηριακός έλεγχος δεν είναι απαραίτητος σε κάθε περίπτωση αγγειοοιδήματος. Τα αλλεργικά τεστ και ο ειδικός αιματολογικός έλεγχος ενδείκνυνται κυρίως όταν:
- Το αγγειοοίδημα εμφανίζεται χωρίς κνίδωση (ιδιαίτερα εάν δεν ανταποκρίνεται σε αντιισταμινικά)
- Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό αγγειοοιδήματος
- Το αγγειοοίδημα είναι υποτροπιάζον χωρίς σαφές αίτιο
- Υπάρχει υποψία αντίδρασης σε φάρμακο ή αλλεργιογόνο
Ο βασικός εργαστηριακός έλεγχος περιλαμβάνει μέτρηση C4 συμπληρώματος (screening — χαμηλό στο ΚΑΟ), ποσοτικό και λειτουργικό C1-αναστολέα, και ολικές IgE. Ανάλογα με την κλινική εικόνα, μπορεί να χρειαστεί τρυπτάση ορού (σε υποψία μαστοκυττάρωσης ή α-τρυπτασαιμίας).
“Συζητήστε με τον αλλεργιολόγο σας τα φάρμακα που θα πρέπει να διακόψετε στην περίπτωση αγγειοοιδήματος”
Εάν αντιμετωπίζετε επαναλαμβανόμενα επεισόδια αγγειοοιδήματος — ιδιαίτερα χωρίς κνίδωση ή χωρίς ανταπόκριση σε αντιισταμινικά — η εξειδικευμένη αξιολόγηση από αλλεργιολόγο είναι απαραίτητη. Στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη μπορούμε να προσδιορίσουμε τον μηχανισμό και να σχεδιάσουμε ένα εξατομικευμένο πλάνο αντιμετώπισης.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς ξεχωρίζει το αγγειοοίδημα από την κνίδωση;
Η κνίδωση αφορά τα επιφανειακά στρώματα του δέρματος (χόριο): εμφανίζεται ως πομφοί που φαγουρίζουν και υποχωρούν σε 24 ώρες. Το αγγειοοίδημα αφορά τα βαθύτερα στρώματα (υποδόριο/υποβλεννογόνιο): εμφανίζεται ως πρήξιμο χωρίς κνησμό, με χρώμα δέρματος και διάρκεια 2–5 ημέρες. Οι δύο καταστάσεις συχνά συνυπάρχουν — περίπου 40–50% των ασθενών με χρόνια κνίδωση εμφανίζει και αγγειοοίδημα.
Το αγγειοοίδημα είναι επικίνδυνο;
Στις περισσότερες περιπτώσεις, το αγγειοοίδημα είναι ενοχλητικό αλλά όχι επικίνδυνο. Ωστόσο, αν εντοπίζεται στη γλώσσα, τον λαιμό ή τον λάρυγγα μπορεί να προκαλέσει δυσκολία στην αναπνοή. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στο κληρονομικό αγγειοοίδημα (HAE) και στο αγγειοοίδημα από αΜΕΑ, όπου ο κίνδυνος οιδήματος αεραγωγού είναι μεγαλύτερος. Αν εμφανίσετε δυσκολία στην αναπνοή ή κατάποση, αναζητήστε άμεσα ιατρική βοήθεια.
Γιατί τα αντιισταμινικά δεν με βοηθούν;
Αν το αγγειοοίδημα δεν ανταποκρίνεται στα αντιισταμινικά, πιθανότατα ο μεσολαβητής δεν είναι η ισταμίνη αλλά η βραδυκινίνη. Αυτό συμβαίνει στο κληρονομικό αγγειοοίδημα, στο επίκτητο, και στο αγγειοοίδημα από αΜΕΑ. Η διαφοροδιάγνωση απαιτεί ειδικές εξετάσεις αίματος (C4, C1-αναστολέας). Μην αυξήσετε τη δόση αντιισταμινικών χωρίς ιατρική καθοδήγηση — απευθυνθείτε σε αλλεργιολόγο.
Μπορούν τα φάρμακα για την πίεση να προκαλέσουν αγγειοοίδημα;
Ναι. Οι αναστολείς μετατρεπτικού ενζύμου αγγειοτενσίνης (αΜΕΑ / ACE inhibitors) — φάρμακα όπως εναλαπρίλη, ραμιπρίλη, λισινοπρίλη — μπορεί να προκαλέσουν αγγειοοίδημα σε περίπου 0,1–0,7% των χρηστών. Η αντίδραση μπορεί να εμφανιστεί ακόμα και μήνες ή χρόνια μετά την έναρξη του φαρμάκου. Εάν λαμβάνετε αΜΕΑ και εμφανίσετε πρήξιμο στα χείλη ή τη γλώσσα, ενημερώστε άμεσα τον ιατρό σας.
Τι είναι το κληρονομικό αγγειοοίδημα (HAE);
Το κληρονομικό αγγειοοίδημα (hereditary angioedema, HAE) είναι μια σπάνια γενετική νόσος (περίπου 1:50.000) που οφείλεται σε ανεπάρκεια ή δυσλειτουργία ενός πρωτεϊνικού αναστολέα (C1-INH). Εκδηλώνεται με υποτροπιάζοντα επεισόδια σοβαρού αγγειοοιδήματος — συνήθως σε πρόσωπο, λαιμό, κοιλιά και άκρα — χωρίς κνίδωση. Η διάγνωση γίνεται με εξετάσεις αίματος και υπάρχουν σύγχρονες, αποτελεσματικές θεραπείες τόσο για τα οξέα επεισόδια, όσο και για τη μακροχρόνια προφύλαξη.
