Ο δερμογραφισμός (dermographism ή urticaria factitia) είναι η συχνότερη μορφή χρόνιας επαγόμενης κνίδωσης (chronic inducible urticaria). Εκδηλώνεται με γραμμοειδείς πομφούς, ερυθρότητα και κνησμό που εμφανίζονται μέσα σε 2–5 λεπτά μετά από τριβή ή ξύσιμο του δέρματος και υποχωρούν συνήθως εντός 30 λεπτών. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, ο συμπτωματικός δερμογραφισμός (symptomatic dermographism) αφορά περίπου 2–5% του γενικού πληθυσμού και αποτελεί τον πιο κοινό υπότυπο χρόνιας επαγόμενης κνίδωσης, αντιπροσωπεύοντας περίπου 40% των περιπτώσεων. Η κατάσταση εμφανίζεται συχνότερα σε νεαρούς ενήλικες και μπορεί να έχει σημαντική επίπτωση στην ποιότητα ζωής.
Τι είναι ο δερμογραφισμός;
Ο δερμογραφισμός (ή δερματογραφία, δερματογραφισμός, κνιδωτικός δερμογραφισμός) περιγράφεται από την ετυμολογία της λέξης — «δέρμα» και «γραφή» — δηλαδή η ικανότητα «γραψίματος» στο δέρμα μέσω ελαφριάς πίεσης. Πρόκειται ουσιαστικά για μια υπερβολική αντίδραση του δέρματος στη μηχανική πίεση.
Σύμφωνα με τις τρέχουσες διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες EAACI/GA²LEN (2022), ο δερμογραφισμός ανήκει στις χρόνιες επαγόμενες κνιδώσεις (chronic inducible urticaria, CIndU), μια υποκατηγορία της χρόνιας κνίδωσης, στην οποία τα συμπτώματα εμφανίζονται μετά την έκθεση σε συγκεκριμένα φυσικά ερεθίσματα. Άλλες μορφές επαγόμενης κνίδωσης είναι η κνίδωση εκ ψύχους, η χολινεργική κνίδωση, η κνίδωση εκ πιέσεως, η ηλιακή κνίδωση, η κνίδωση εκ δονήσεως και η κνίδωση εξ ύδατος.
“Ο συμπτωματικός δερμογραφισμός είναι η πιο συχνή επαγόμενη (φυσική) κνίδωση”
Ο δερμογραφισμός μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε περιοχή του σώματος, αλλά εκδηλώνεται σπανιότερα στο κεφάλι (τριχωτό κεφαλής) και στα γεννητικά όργανα. Μεταξύ των ασθενών που επισκέπτονται εξειδικευμένα κέντρα κνίδωσης, ο συμπτωματικός δερμογραφισμός αντιπροσωπεύει περίπου το 40% των περιπτώσεων χρόνιας επαγόμενης κνίδωσης.
Συμπτώματα του δερμογραφισμού
Τα βασικά συμπτώματα στους ασθενείς με δερμογραφισμό εμφανίζονται μέσα σε λίγα λεπτά μετά από τριβή, ξύσιμο ή πίεση του δέρματος:
- Πομφοί — γραμμοειδείς ανυψώσεις του δέρματος που ακολουθούν τη διαδρομή της πίεσης
- Ερύθημα — ερυθρότητα (κοκκινίλα) στην περιοχή γύρω από τον πομφό
- Κνησμός — φαγούρα ή αίσθηση καύσους (“καψίματος”)
- Σπάνια, αγγειοοίδημα (πρήξιμο βαθύτερων ιστών)
Τα συμπτώματα εμφανίζονται τυπικά μέσα σε 2–5 λεπτά από τη μηχανική πίεση και υποχωρούν εντός 30 λεπτών. Ο κνησμός συχνά εμφανίζεται λίγο μετά τον πομφό και μπορεί να αποτελέσει το πιο ενοχλητικό σύμπτωμα.
“Ο δερμογραφισμός μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής. Κάποιοι από τους ασθενείς αδυνατούν να έχουν μια φυσιολογική καθημερινότητα”
Στην κλινική πράξη, οι ασθενείς αναφέρουν πως τα συμπτώματα πυροδοτούνται από πολύ απλές καθημερινές δραστηριότητες: η τριβή ρούχων ή λουριού ζώνης, το σκούπισμα με πετσέτα μετά το μπάνιο, η ιμάντες σακιδίου, ακόμα και το ξύσιμο του δέρματος κατά τον ύπνο.
“Πολλοί ασθενείς αντιλαμβάνονται τον δερμογραφισμό ως μια αίσθηση πως «κάτι συνεχώς βρίσκεται ή περπατάει πάνω στο δέρμα τους»“
Αίτια και παθοφυσιολογία του δερμογραφισμού
Οι ακριβείς παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί του δερμογραφισμού δεν έχουν πλήρως αποσαφηνιστεί. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση στο Frontiers in Immunology (Kulthanan et al., 2022), η ισταμίνη που απελευθερώνεται από τα μαστοκύτταρα του δέρματος διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην παθογένεση, αλλά δεν είναι ο μόνος μεσολαβητής. Αυτό εξηγεί γιατί τα αντιισταμινικά δεν επαρκούν πάντοτε για τον πλήρη έλεγχο των συμπτωμάτων.
Η μηχανική πίεση στο δέρμα φαίνεται να ενεργοποιεί τα μαστοκύτταρα (mast cells), τα οποία απελευθερώνουν ισταμίνη και άλλους προφλεγμονώδεις μεσολαβητές, οδηγώντας στον χαρακτηριστικό πομφό. Ο ρόλος ανοσολογικών παραγόντων, όπως τα αντισώματα IgE, βρίσκεται ακόμα υπό διερεύνηση.
Παράγοντες που ευνοούν την εμφάνιση ή επιδείνωση
Παράγοντες που μπορεί να συμβάλλουν στην εμφάνιση ή επιδείνωση του δερμογραφισμού περιλαμβάνουν:
- Λοιμώξεις — ιογενείς κυρίως λοιμώξεις φαίνεται να πυροδοτούν ή να επιτείνουν τα συμπτώματα
- Ψυχοσυναισθηματική κατάσταση — περίπου ένας στους τρεις ασθενείς αναφέρει επιδείνωση σε φάσεις ισχυρού στρες
- Φάρμακα — η ασπιρίνη και τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ) μπορεί να επιδεινώσουν τον δερμογραφισμό
- Περιβαλλοντικοί παράγοντες — η ζέστη και το ψύχος μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα συμπτωμάτων
- Γενετική προδιάθεση — πιθανόν να υπάρχει προδιάθεση σε ορισμένα άτομα, καθώς έχουν αναφερθεί μεμονωμένες οικογένειες με δερμογραφισμό σε πολλαπλές γενιές. Ωστόσο, δεν έχει τεκμηριωθεί σαφές κληρονομικό πρότυπο ούτε έχουν ταυτοποιηθεί υπεύθυνα γονίδια
- Τροφική πρόσληψη — σε μελέτη 64 ασθενών, περίπου 4 στους 5 εμφάνισαν επιδείνωση μετά τη λήψη τροφής πλούσιας σε υδατάνθρακες. Αντιστρόφως, η σωματική άσκηση μείωσε τη δραστηριότητα της νόσου στο 83% των ασθενών (Ertaş et al., 2023)
Της εμφάνισης του δερμογραφισμού μπορεί να προηγηθεί κάποιες φορές μία λοίμωξη, ισχυρό στρες, ένας νυγμός υμενοπτέρου ή λήψη φαρμάκων. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να υποκρύπτεται κάποιο συστηματικό νόσημα, γι’ αυτό και ο αλλεργιολογικός έλεγχος είναι σημαντικός.
“Η αναφερόμενη μέση διάρκεια του δερμογραφισμού κυμαίνεται μεταξύ 3,5 και 7 ετών, αλλά στην πράξη η νόσος συχνά διαρκεί περισσότερο”
Η διατροφή παίζει μεγαλύτερο ρόλο απ’ ό,τι πιστευόταν παλαιότερα. Πρόσφατες μελέτες (Yücel et al., 2022 · Ertaş et al., 2023) έδειξαν πως η λήψη τροφής — ιδιαίτερα πλούσιας σε υδατάνθρακες — μπορεί να επιδεινώσει ή ακόμα και να πυροδοτήσει τα συμπτώματα δερμογραφισμού στην πλειονότητα των ασθενών. Αντίθετα, η σωματική άσκηση φαίνεται να μειώνει τη δραστηριότητα της νόσου. Οι ακριβείς μηχανισμοί αυτής της αλληλεπίδρασης δεν έχουν ακόμη πλήρως διευκρινιστεί.
Είδη δερμογραφισμού
Ο δερμογραφισμός χωρίζεται σε δύο βασικές μορφές με σαφή κλινική διαφοροποίηση:
Απλός δερμογραφισμός (simple dermographism)
Αποτελεί τη συχνότερη κατηγορία. Εκδηλώνεται μόνο ως ερυθρός πομφός μετά από πίεση, χωρίς σημαντικό κνησμό. Οι περισσότεροι ασθενείς δεν χρειάζονται θεραπεία.
Συμπτωματικός δερμογραφισμός (symptomatic dermographism)
Η κλινικά σημαντική μορφή, όπου ο ασθενής αισθάνεται έντονο κνησμό που τον ενοχλεί στην καθημερινότητα. Ο κνησμός μπορεί να εμφανιστεί ακόμα και με ήπια ερεθίσματα, όπως η τριβή ρούχων ή η πετσέτα μετά το μπάνιο. Αυτή η μορφή είναι που χρειάζεται αντιμετώπιση.
| Υπότυποι δερμογραφισμού Σπανιότερα υποείδη πέρα από τον απλό και συμπτωματικό | ||
|---|---|---|
| Υπότυπος | Χαρακτηριστικό | Χρόνος εμφάνισης |
| Επιβραδυνόμενος | Πομφοί εμφανίζονται μετά από ώρες | 3–8 ώρες μετά την πίεση |
| Χολινεργικός | Μικροί πομφοί, πυροδοτείται από ζέστη/άσκηση | Λεπτά μετά αύξηση θερμοκρασίας |
| Ερυθρός | Μόνο ερυθρότητα, χωρίς πομφό | 1–5 λεπτά |
| Εκ ψύχους | Πυροδοτείται από τριβή σε κρύο δέρμα | Λεπτά μετά ψυχρό ερέθισμα |
| Θυλακικός | Μικρές βλάβες σε θυλάκους τριχών | Λεπτά |
Διάγνωση του δερμογραφισμού
Η διάγνωση του δερμογραφισμού βασίζεται στο κλινικό ιστορικό και στη δοκιμασία πρόκλησης (provocation test). Η διαδικασία είναι σχετικά απλή:
1. Κλινικό ιστορικό — Ο ιατρός αξιολογεί τα συμπτώματα, τη χρονική τους σχέση με μηχανικά ερεθίσματα, τη διάρκεια, τη σοβαρότητα και τυχόν εκλυτικούς παράγοντες.
2. Δερμογραφική δοκιμασία — Με ένα αμβλύ αντικείμενο (ή εξειδικευμένο δερμογράφο, όπως το FricTest®) εφαρμόζεται σταθερή πίεση στο δέρμα. Η εμφάνιση πομφού με ή χωρίς κνησμό εντός λίγων λεπτών θεωρείται θετική δοκιμασία. Τα εξειδικευμένα εργαλεία επιτρέπουν τον προσδιορισμό του ουδού πρόκλησης (trigger threshold), που βοηθά στην παρακολούθηση της νόσου.
3. Εξετάσεις αίματος — Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένας εργαστηριακός έλεγχος αίματος (γενική αίματος, ΤΚΕ ή CRP, θυρεοειδική λειτουργία, ολική IgE) μπορεί να βοηθήσει στον αποκλεισμό υποκείμενης νόσου.
4. Αξιολόγηση ποιότητας ζωής — Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες, η αξιολόγηση με εργαλεία όπως το Urticaria Control Test (UCT) ή το Dermatology Life Quality Index (DLQI) βοηθά στην εκτίμηση της βαρύτητας και στην παρακολούθηση της ανταπόκρισης στη θεραπεία.
“Η δερμογραφική δοκιμασία πρόκλησης είναι απλή, γρήγορη και αξιόπιστη”
Καταστάσεις που μιμούνται τον δερμογραφισμό
Για τη σωστή διάγνωση του δερμογραφισμού θα πρέπει να αποκλείονται άλλες καταστάσεις με παρόμοια συμπτώματα. Εκτός από τις υπόλοιπες φυσικές κνιδώσεις, θα πρέπει να αποκλείονται και μορφές ψευδο-δερμογραφισμού:
- Λευκός δερμογραφισμός — μία λευκωπή αντίδραση του δέρματος στην τριβή, που οφείλεται σε αγγειοσύσπαση. Εμφανίζεται χωρίς πομφό και παρατηρείται συχνότερα σε ασθενείς με ατοπική δερματίτιδα.
- Μαύρος δερμογραφισμός — σκουρόχρωμος αποχρωματισμός του δέρματος μετά από επαφή με μέταλλα (χρυσό, ασήμι, νικέλιο, αλουμίνιο). Οφείλεται σε μικρά μεταλλικά σωματίδια που επικάθονται στο δέρμα — μπορεί να σχετίζεται με αλλεργία εξ επαφής.
- Κίτρινος δερμογραφισμός — κιτρινωπή αντίδραση στην τριβή, σε ασθενείς με ίκτερο, συχνά πριν εκδηλωθούν πλήρως οι δερματικές εκδηλώσεις.
Θεραπεία του δερμογραφισμού
Αλγόριθμος θεραπείας δερμογραφισμού
Βασισμένος στις οδηγίες EAACI/GA²LEN 2022 “Σε ασυμπτωματικούς ασθενείς με δερμογραφισμό δεν απαιτείται κάποια θεραπεία”
Η αντιμετώπιση του δερμογραφισμού βασίζεται σε δύο πυλώνες: μέτρα πρόληψης και φαρμακευτική αγωγή, σύμφωνα με τον ίδιο αλγόριθμο θεραπείας που ισχύει και για τη χρόνια κνίδωση.
Μέτρα πρόληψης
Αν και η εμφάνιση του δερμογραφισμού δεν μπορεί πάντοτε να προβλεφθεί, τα παρακάτω μέτρα μπορεί να βοηθήσουν σημαντικά:
- Διατηρήστε το δέρμα σας ενυδατωμένο — η ξηροδερμία επιτείνει τον κνησμό
- Επιλέξτε ήπια προϊόντα περιποίησης του δέρματος, ώστε να αποφύγετε ερεθισμούς
- Τα ρούχα θα πρέπει να έχουν άνετη εφαρμογή — αποφύγετε σφιχτές ζώνες, λαστιχένια, αθλητικά ρούχα συμπίεσης
- Προτιμήστε διαπνέοντα υφάσματα (βαμβάκι, λινό, μαλλί merino) και αποφεύγετε νάιλον ή πολυεστέρα
- Η διαχείριση του στρες βοηθά, καθώς ένας στους τρεις ασθενείς αναφέρει επιδείνωση σε περιόδους ψυχοσυναισθηματικής φόρτισης
- Κρατήστε τη θερμοκρασία στο σπίτι σταθερή — υπερβολική ζέστη ή κρύο μπορεί να πυροδοτήσει συμπτώματα
Παράλληλα, είναι σημαντικό ο ασθενής να αποφεύγει να ξύνεται, ακόμα κι αν αυτό δίνει στιγμιαία ανακούφιση. Το έντονο ξύσιμο προκαλεί εκδορές, που με τη σειρά τους επιτείνουν τον κνησμό — δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο κνησμού–ξεσμού (itch–scratch cycle).
“Ο δερμογραφισμός δεν είναι επικίνδυνη για τη ζωή κατάσταση”
Φαρμακευτική αγωγή
Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες EAACI/GA²LEN (2022) και τη συστηματική ανασκόπηση θεραπευτικών επιλογών για τον δερμογραφισμό (Kulthanan et al., 2020):
Πρώτη γραμμή — Αντιισταμινικά 2ης γενιάς: Τα μη κατασταλτικά αντιισταμινικά (σετιριζίνη, λεβοσετιριζίνη, δεσλοραταδίνη, μπιλαστίνη, ρουπαταδίνη) αποτελούν τη βάση της θεραπείας. Τα αντιισταμινικά 1ης γενιάς πρέπει να αποφεύγονται λόγω υπνηλίας και γνωσιακών επιπτώσεων.
Δεύτερη γραμμή — Αύξηση δόσης (updosing): Σε ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται στη συνήθη δόση, οι οδηγίες συνιστούν αύξηση της δόσης του αντιισταμινικού έως και τετραπλάσια της κανονικής. Σε μεγάλη αναδρομική μελέτη (Ornek Ozdemir et al., 2024), η συνολική ανταπόκριση σε αντιισταμινικά στον συμπτωματικό δερμογραφισμό ήταν περίπου 83%.
Τρίτη γραμμή — Ομαλιζουμάμπη (omalizumab): Σε ανθεκτικές περιπτώσεις, η ομαλιζουμάμπη (anti-IgE μονοκλωνικό αντίσωμα) χρησιμοποιείται off-label με πολύ καλά αποτελέσματα. Στην ίδια μελέτη, η ανταπόκριση στην ομαλιζουμάμπη ήταν 86,5% στο σύνολο των χρόνιων επαγόμενων κνιδώσεων.
“Κρέμες κορτικοστεροειδών (κορτιζόνης) για τον δερμογραφισμό δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται”
Νεότερες θεραπείες υπό διερεύνηση
Πέρα από τα αντιισταμινικά και την ομαλιζουμάμπη, υπάρχουν αναφορές για τη χρήση φωτοθεραπείας (UVB) σε σοβαρές περιπτώσεις. Για τις χρόνιες επαγόμενες κνιδώσεις γενικότερα, αρκετές νεότερες θεραπείες βρίσκονται υπό κλινική διερεύνηση, αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι ενθαρρυντικά σε όλους τους υποτύπους — για παράδειγμα, η ντουπιλουμάμπη (dupilumab) δεν έδειξε σημαντική υπεροχή έναντι εικονικού φαρμάκου σε τυχαιοποιημένη μελέτη φάσης 3 στην κνίδωση εκ ψύχους (Metz et al., 2026). Η κλινική έρευνα συνεχίζεται με στόχο πιο ειδικές θεραπείες.
Πότε πρέπει να επισκεφτείτε αλλεργιολόγο
Ο δερμογραφισμός δεν χρειάζεται πάντα ιατρική αντιμετώπιση. Ωστόσο, θα πρέπει να συμβουλευτείτε αλλεργιολόγο αν:
- Τα συμπτώματα επηρεάζουν την ποιότητα ζωής σας (ύπνος, εργασία, καθημερινές δραστηριότητες)
- Ο κνησμός δεν ανταποκρίνεται σε αντιισταμινικά που πήρατε μόνοι σας
- Εμφανίζετε αγγειοοίδημα (πρήξιμο) ή σοβαρά συμπτώματα
- Θέλετε να αποκλείσετε υποκείμενη αιτία ή συστηματικό νόσημα
- Δεν είστε σίγουροι αν αυτό που εμφανίζετε είναι δερμογραφισμός ή κάτι άλλο
Στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη μπορείτε να πραγματοποιήσετε εξειδικευμένο δερμογραφικό έλεγχο, αξιολόγηση πιθανών υποκείμενων αιτίων και σχεδιασμό εξατομικευμένου πλάνου θεραπείας.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ο δερμογραφισμός;
Ο δερμογραφισμός (dermographism) είναι μια μορφή χρόνιας επαγόμενης κνίδωσης στην οποία εμφανίζονται γραμμοειδείς πομφοί, ερυθρότητα και κνησμός μετά από μηχανική πίεση ή τριβή του δέρματος. Το όνομα προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «δέρμα» και «γραφή». Τα συμπτώματα εμφανίζονται σε 2–5 λεπτά και υποχωρούν εντός 30 λεπτών.
Πόσο συχνός είναι ο δερμογραφισμός;
Ο συμπτωματικός δερμογραφισμός αφορά περίπου 2–5% του γενικού πληθυσμού. Είναι η πιο συχνή μορφή χρόνιας επαγόμενης (φυσικής) κνίδωσης, αντιπροσωπεύοντας περίπου 40% των περιπτώσεων. Εμφανίζεται συχνότερα σε νεαρούς ενήλικες.
Πόσο διαρκεί ο δερμογραφισμός;
Η διάρκεια του δερμογραφισμού δεν μπορεί να προβλεφθεί. Η μέση διάρκεια αναφέρεται μεταξύ 3,5 και 7 ετών, αλλά σε αρκετούς ασθενείς η νόσος επιμένει για μεγαλύτερο διάστημα. Ορισμένοι ασθενείς μπορεί να εμφανίσουν δερμογραφισμό για μερικούς μήνες, ενώ σε άλλους η κατάσταση χρονίζει.
Ποια είναι τα αίτια του δερμογραφισμού;
Η ακριβής αιτία δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί. Η ισταμίνη από τα μαστοκύτταρα του δέρματος παίζει κεντρικό ρόλο. Παράγοντες που μπορεί να συμβάλλουν στην εμφάνιση ή επιδείνωση περιλαμβάνουν λοιμώξεις, στρες, φάρμακα (ασπιρίνη, ΜΣΑΦ), ακραίες θερμοκρασίες και λήψη τροφής πλούσιας σε υδατάνθρακες. Πιθανόν να υπάρχει γενετική προδιάθεση σε ορισμένα άτομα, χωρίς ωστόσο να έχει τεκμηριωθεί σαφές κληρονομικό πρότυπο.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση βασίζεται στο κλινικό ιστορικό και στη δερμογραφική δοκιμασία πρόκλησης. Ο αλλεργιολόγος εφαρμόζει σταθερή πίεση στο δέρμα με ένα αμβλύ αντικείμενο ή εξειδικευμένο δερμογράφο (FricTest) και παρακολουθεί αν εμφανιστεί ο χαρακτηριστικός γραμμοειδής πομφός. Θετική δοκιμασία σημαίνει εμφάνιση πομφού με ή χωρίς κνησμό εντός λίγων λεπτών.
Ποια είναι η θεραπεία;
Για τους ασυμπτωματικούς ασθενείς δεν χρειάζεται θεραπεία. Στον συμπτωματικό δερμογραφισμό, η πρώτη γραμμή θεραπείας είναι τα αντιισταμινικά 2ης γενιάς. Αν δεν επαρκούν, η δόση μπορεί να αυξηθεί μέχρι 4 φορές. Σε ανθεκτικές περιπτώσεις, η ομαλιζουμάμπη (anti-IgE) αποτελεί αποτελεσματική εναλλακτική. Κρέμες κορτιζόνης δεν ενδείκνυνται.
Μπορεί ο δερμογραφισμός να είναι επικίνδυνος;
Ο δερμογραφισμός δεν είναι επικίνδυνη κατάσταση και δεν απειλεί τη ζωή. Ωστόσο, σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής, προκαλώντας διαταραχή ύπνου, δυσφορία και περιορισμό σε καθημερινές δραστηριότητες. Η κατάλληλη αντιμετώπιση μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τα συμπτώματα.
Υπάρχει σχέση δερμογραφισμού με μαστοκυττάρωση;
Ο δερμογραφισμός ως μεμονωμένη εκδήλωση δεν σημαίνει μαστοκυττάρωση. Ωστόσο, στη διάχυτη δερματική μαστοκυττάρωση (σπάνια κατάσταση) μπορεί να εμφανίζεται «εκρηκτικός δερμογραφισμός» (blistering dermographism). Αν υπάρχει υποψία μαστοκυττάρωσης — π.χ. με αυξημένη τρυπτάση αίματος ή εξανθήματα — ο αλλεργιολόγος θα ζητήσει τον κατάλληλο έλεγχο.
