Η “αλλεργική επιδημία” περιγράφει τη δραματική αύξηση των αλλεργικών νοσημάτων που παρατηρείται από τα μέσα του 20ού αιώνα. Σήμερα, το 30–40% του παγκόσμιου πληθυσμού πάσχει από τουλάχιστον μία αλλεργία — ποσοστό που πριν 100 χρόνια ήταν αμελητέο. Η επικρατέστερη επιστημονική εξήγηση εστιάζει στην αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον και στη διατάραξη του μικροβιώματός του.
Τι είναι η “αλλεργική επιδημία”;
Η αύξηση των αλλεργικών νοσημάτων είναι σχετικά πρόσφατη. Πριν τις πρώτες αναφορές για την αλλεργική ρινίτιδα το 1870, οι αλλεργίες ουσιαστικά απουσίαζαν από το χάρτη των ιατρικών νοσημάτων.
Έκτοτε, η γνώση μας για τις αλλεργίες προοδευτικά αυξήθηκε, όπως και η επαγρύπνηση της ιατρικής κοινότητας για τη διάγνωσή τους. Πλέον, υποψιαζόμαστε ευκολότερα τα αλλεργικά νοσήματα, κατανοούμε καλύτερα τους μηχανισμούς τους και έχουμε περισσότερο αξιόπιστα μέσα για τη διάγνωσή τους.
“Περίπου το 30–40% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει τουλάχιστον μία αλλεργία”
Παρά ταύτα, η βελτιωμένη διαγνωστική προσέγγιση δεν μπορεί μόνη της να εξηγήσει τη ραγδαία αύξηση στην εμφάνιση των αλλεργιών. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, η συχνότητα, αρχικά της αλλεργίας του αναπνευστικού, και εν συνεχεία των λοιπών αλλεργικών νοσημάτων αυξάνει θεαματικά.
Ο όρος “αλλεργική επιδημία” προέκυψε καθώς ο ρυθμός της αύξησης είναι τόσο μεγάλος, που θυμίζει επιδημία. Μετά την αλλεργία αναπνευστικού, και η τροφική αλλεργία πρόσφατα παρατηρείται ολοένα και συχνότερα, αποτελώντας το “δεύτερο κύμα” της αλλεργικής επιδημίας.
Η εξέλιξη της αλλεργικής επιδημίας σε αριθμούς
| Περίοδος | Εξέλιξη |
|---|---|
| Πριν το 1870 | Αλλεργίες σχεδόν άγνωστες — μηδαμινές αναφορές |
| 1870–1950 | Πρώτες αναφορές αλλεργικής ρινίτιδας, κυρίως σε αστικούς πληθυσμούς |
| 1950–1980 | Σταθερή αύξηση άσθματος & ρινίτιδας στις αναπτυγμένες χώρες |
| 1980–2000 | Επιδημιολογική έκρηξη — διπλασιασμός αλλεργικού άσθματος |
| 2000–σήμερα | ”Δεύτερο κύμα”: εκρηκτική αύξηση τροφικών αλλεργιών |
Υπάρχει μοτίβο στην αύξηση των αλλεργιών;
Μετά από σποραδικές αναφορές, από τον 19ο αιώνα και έπειτα ξεκίνησε η σταδιακή αύξηση της αλλεργικής ρινίτιδας και του άσθματος. Αποτέλεσε έκπληξη η παρατήρηση πως η αύξηση αυτή ξεκίνησε από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, όπου η επαφή με το φυσικό περιβάλλον ήταν — συγκριτικά — μικρότερη.
Αντίστοιχα δεδομένα προέκυψαν και με συγκρίσεις μεταξύ χωρών, όπου τα αλλεργικά νοσήματα αρχικά ήταν συχνότερα στα περισσότερο αναπτυγμένα κράτη. Σταδιακά, σε δεύτερο χρόνο, η αύξηση των αλλεργικών νοσημάτων μετατοπίστηκε και στις υπό ανάπτυξη χώρες.
Αστικοποίηση και αλλεργίες: τα δεδομένα
Το μοτίβο αυτό — πρώτα οι πλούσιοι, πρώτα οι πόλεις — δεν είναι τυχαίο:
- Σε μελέτες σύγκρισης αγροτικών/αστικών πληθυσμών, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε αγροκτήματα εμφανίζουν έως 50% χαμηλότερα ποσοστά αλλεργίας και άσθματος
- Η μεγάλη πανευρωπαϊκή μελέτη ISAAC κατέδειξε σαφή συσχέτιση μεταξύ βιομηχανικής ανάπτυξης και αύξησης αλλεργικών νοσημάτων σε παιδιά
- Μετανάστες που μετακινούνται από αγροτικές σε αστικές περιοχές εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά αλλεργίας ήδη από την πρώτη γενιά
Πού οφείλεται η αλλεργική επιδημία;
Εδώ και αρκετές δεκαετίες, έχει προταθεί πως σημαντικό ρόλο στην αλλεργική επιδημία παίζει η ελάττωση στη μικροβιακή ποικιλότητα. Η θεωρία αυτή, που αρχικά ονομάστηκε υπόθεση της υγιεινής, αποτελεί ενεργό πεδίο έρευνας και σήμερα ορίζεται ως υπόθεση της βιοποικιλότητας. Με απλά λόγια, συνδέει το σύγχρονο τρόπο ζωής — όπου ο άνθρωπος απώλεσε την επαφή του με το περιβάλλον — με την αύξηση των αλλεργιών και άλλων νοσημάτων, όπως τα αυτοάνοσα και οι κακοήθειες.
“Η επαφή με το φυσικό περιβάλλον εμπλουτίζει το ανθρώπινο μικροβίωμα, προάγει την ανοσολογική ισορροπία και προστατεύει από ασθένειες”
Απομακρυνόμενος από τη φύση, ο άνθρωπος στερείται την αλληλεπίδραση με ποικίλα μικροβιακά ερεθίσματα, διαταράσσοντας τη μικροβιακή ισορροπία. Αυτό οδηγεί σε διαταραχές του ανθρώπινου ανοσοποιητικού συστήματος και κατ’ επέκταση στην εμφάνιση διαφόρων νοσημάτων.
Ποιοι παράγοντες του σύγχρονου τρόπου ζωής ευνοούν τις αλλεργίες;
Η επιστημονική κοινότητα έχει εντοπίσει μια σειρά από παράγοντες που συμβάλλουν στην αύξηση των αλλεργιών:
- Αντιβιοτικά και υπερβολική χρήση τους — Διαταράσσουν το εντερικό μικροβίωμα στα κρίσιμα πρώτα χρόνια της ζωής, όταν το ανοσοποιητικό “εκπαιδεύεται”
- Καισαρική τομή — Τα βρέφη που γεννιούνται με καισαρική δεν εκτίθενται στο μικροβίωμα του γεννητικού καναλιού, γεγονός που συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο αλλεργίας
- Μειωμένος θηλασμός — Το μητρικό γάλα μεταφέρει προστατευτικούς μικροοργανισμούς και αντισώματα
- Αστικοποίηση — Λιγότερη έκθεση σε χώμα, φυτά, ζώα και φυσικό περιβάλλον
- Υπερβολική καθαριότητα — Αντισηπτικά προϊόντα, αποστειρωμένα περιβάλλοντα
- Διατροφικές αλλαγές — Υπερεπεξεργασμένες τροφές, φτωχές σε φυτικές ίνες, που αλλάζουν τη σύνθεση του εντερικού μικροβιώματος
- Ατμοσφαιρική ρύπανση — Ενισχύει την αλλεργιογόνο δράση της γύρης και ερεθίζει τους αεραγωγούς
- Κλιματική αλλαγή — Παρατείνει την εποχή γύρης, αυξάνει τη συγκέντρωση αλλεργιογόνων στην ατμόσφαιρα και ευνοεί νέα αλλεργιογόνα σε περιοχές που δεν υπήρχαν παλαιότερα
- Ψυχοκοινωνικό στρες — Αναδυόμενα δεδομένα συνδέουν τη χρόνια ψυχική καταπόνηση με δυσρύθμιση ανοσολογικών μηχανισμών
Η αλλεργική επιδημία στην Ελλάδα και την Αττική
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση στην παγκόσμια τάση. Σύμφωνα με το Υπουργείο Υγείας, 1 στους 3 Έλληνες θα αναπτύξει κάποιου είδους αλλεργία κατά τη διάρκεια της ζωής του, με την αλλεργική ρινίτιδα και το άσθμα να κατέχουν την πρώτη θέση.
Στην Αττική, η κατάσταση επιβαρύνεται από:
- Υψηλά επίπεδα γύρης — Κυπαρίσσι, ελιά, περδικάκι και αγρωστώδη είναι ιδιαίτερα άφθονα στη λεκάνη της Αττικής
- Ατμοσφαιρική ρύπανση — Ενισχύει τη δράση των αλλεργιογόνων και αυξάνει τη βαρύτητα των συμπτωμάτων
- Αστικό περιβάλλον — Μειωμένη “πράσινη” επαφή, ιδίως για παιδιά που μεγαλώνουν σε πολυκατοικίες
- Αφρικανική σκόνη — Φαινόμενο συχνό στην Αττική, που μεταφέρει σωματίδια ικανά να επιδεινώσουν αναπνευστικά αλλεργικά συμπτώματα
Εάν πιστεύετε ότι εμφανίζετε αλλεργικά συμπτώματα, ο αλλεργιολογικός έλεγχος μπορεί να εντοπίσει τα υπεύθυνα αλλεργιογόνα και να κατευθύνει τη σωστή αντιμετώπιση. Στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο στην Ηλιούπολη πραγματοποιούνται δερματικές δοκιμασίες, patch tests και εξειδικευμένες αιματολογικές εξετάσεις.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί οι αλλεργίες αυξάνονται τα τελευταία χρόνια;
Η επικρατέστερη θεωρία είναι η “υπόθεση της βιοποικιλότητας”: ο σύγχρονος τρόπος ζωής (αστικοποίηση, αντιβιοτικά, υπερβολική καθαριότητα, διατροφικές αλλαγές) έχει μειώσει τη μικροβιακή ποικιλότητα στο περιβάλλον και στο ανθρώπινο μικροβίωμα. Αυτό αποστερεί το ανοσοποιητικό σύστημα από τα ερεθίσματα που χρειάζεται για να “ρυθμιστεί” σωστά, με αποτέλεσμα να υπεραντιδρά σε αβλαβή αλλεργιογόνα.
Τι είναι η υπόθεση της υγιεινής;
Η “υπόθεση της υγιεινής” διατυπώθηκε το 1989 από τον David Strachan, ο οποίος παρατήρησε ότι παιδιά με περισσότερα αδέλφια (και άρα μεγαλύτερη έκθεση σε λοιμώξεις) είχαν λιγότερες αλλεργίες. Η σύγχρονη εκδοχή της — “υπόθεση της βιοποικιλότητας” — επεκτείνει αυτή την παρατήρηση: δεν είναι μόνο οι λοιμώξεις που προστατεύουν, αλλά η συνολική έκθεση σε ποικίλα μικροβιακά ερεθίσματα από το περιβάλλον.
Είναι αλήθεια ότι τα παιδιά στην εξοχή έχουν λιγότερες αλλεργίες;
Ναι — αυτό είναι από τα πιο καλά τεκμηριωμένα ευρήματα στην αλλεργιολογική έρευνα. Παιδιά που μεγαλώνουν σε αγροκτήματα, με επαφή με ζώα και χώμα, εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά αλλεργίας, άσθματος και ατοπικής δερματίτιδας. Η προστατευτική επίδραση αποδίδεται στη μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλότητα του περιβάλλοντός τους.
Συνδέονται οι αλλεργίες με άλλες ασθένειες εκτός από αλλεργικές;
Ναι. Η ίδια διαταραχή ανοσολογικής ρύθμισης που οδηγεί στις αλλεργίες φαίνεται να συνδέεται και με αυξημένη συχνότητα αυτοάνοσων νοσημάτων (π.χ. διαβήτης τύπου 1, σκλήρυνση κατά πλάκας, φλεγμονώδεις νόσοι εντέρου) και ορισμένων κακοηθειών. Αυτή η ευρύτερη σύνδεση ενισχύει την άποψη ότι το πρόβλημα είναι συστηματικό και δεν αφορά μόνο το αλλεργικό σύστημα.
Μπορούμε να σταματήσουμε την αύξηση των αλλεργιών;
Δεν υπάρχει απλή λύση, αλλά η έρευνα δείχνει ότι συγκεκριμένες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν: θηλασμός, αποφυγή αδικαιολόγητης χρήσης αντιβιοτικών, έκθεση σε φυσικό περιβάλλον από μικρή ηλικία, πρώιμη εισαγωγή τροφών υψηλού αλλεργιογόνου κινδύνου (σύμφωνα με τις σύγχρονες οδηγίες) και διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες. Σε ατομικό επίπεδο, η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία — συμπεριλαμβανομένης της ανοσοθεραπείας — μπορούν να αλλάξουν τη φυσική πορεία της νόσου.
Αυξάνονται οι αλλεργίες στην Ελλάδα;
Ναι, η Ελλάδα ακολουθεί την παγκόσμια τάση. Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Υγείας, 1 στους 3 Έλληνες θα αναπτύξει κάποιας μορφής αλλεργία. Στην Αττική, η συνδυασμένη επίδραση της υψηλής συγκέντρωσης γύρης και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης επιβαρύνει ιδιαίτερα τους αλλεργικούς ασθενείς. Η αλλεργική ρινίτιδα και το αλλεργικό άσθμα παραμένουν τα συχνότερα αλλεργικά νοσήματα στη χώρα μας.
Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τις αλλεργίες;
Ναι, η κλιματική αλλαγή αποτελεί αναδυόμενο παράγοντα επιδείνωσης των αλλεργικών νοσημάτων. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες παρατείνουν την εποχή γύρης, αυξάνουν τη συγκέντρωση αλλεργιογόνων στον αέρα και επιτρέπουν σε φυτικά είδη (όπως η αμβροσία) να εξαπλώνονται σε νέες περιοχές. Παράλληλα, οι ακραίες καιρικές συνθήκες ευνοούν φαινόμενα όπως το καταιγιδογενές άσθμα.
Πηγές
- Strachan DP. Hay fever, hygiene, and household size. BMJ. 1989. doi:10.1136/bmj.299.6710.1259
- Asher MI, et al. Worldwide time trends in the prevalence of symptoms of asthma, allergic rhinoconjunctivitis, and eczema in childhood: ISAAC. Lancet. 2006. doi:10.1016/S0140-6736(06)69283-0
- Rook GA. Regulation of the immune system by biodiversity from the natural environment. PNAS. 2013. doi:10.1073/pnas.1313731110
- Pawankar R, et al. WAO White Book on Allergy 2013 Update. World Allergy Organization. 2013.
- Haahtela T, et al. The biodiversity hypothesis and allergic disease: world allergy organization position statement. World Allergy Organ J. 2012. doi:10.1097/WOX.0b013e3182422df0
