Τι είναι η υπόθεση της υγιεινής;
Η υπόθεση της υγιεινής είναι μία επιστημονική θεωρία που συνδέει τη μειωμένη έκθεση σε μικροοργανισμούς κατά την πρώιμη παιδική ηλικία με την αύξηση των αλλεργικών νοσημάτων στο Δυτικό κόσμο. Σύμφωνα με αυτήν, ο σύγχρονος τρόπος ζωής — αστικοποίηση, αντιβιοτικά, υπερβολική καθαριότητα — στερεί από το ανοσοποιητικό σύστημα τα μικροβιακά ερεθίσματα που χρειάζεται για να αναπτυχθεί σωστά, αυξάνοντας τον κίνδυνο αλλεργίας και αυτοάνοσων νοσημάτων.
Τις προηγούμενες δεκαετίες, παρατηρήθηκε μία σημαντική αύξηση της συχνότητας των αλλεργιών, όπως και άλλων χρόνιων φλεγμονωδών νοσημάτων, όπως των αυτοάνοσων.
“Σύμφωνα με την υπόθεση της υγιεινής μικροοργανισμοί μπορούν να επιδράσουν στην ανοσολογική μας κατάσταση”
Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει πως τα αλλεργικά νοσήματα υπήρχαν ανέκαθεν, στην ίδια συχνότητα με σήμερα, απλά δεν μπορούσαμε να τα διαγνώσουμε. Ή, από την άλλη, πως γονιδιακές τροποποιήσεις και η κληρονομικότητα είναι τα πραγματικά αίτια. Στην πράξη, όμως, η αύξηση των αλλεργιών είναι τόσο μεγάλη, που γονιδιακές μεταβολές ή λανθασμένη διάγνωση δεν μπορούν από μόνες τους να την δικαιολογήσουν.
“Η επιλογή του όρου “υγιεινής” δεν θα πρέπει να συγχέεται με την προσωπική υγιεινή ή την υγιεινή του σπιτιού”
Αρκετές παρατηρήσεις υποστηρίζουν την υπόθεση της υγιεινής, όπως:
- μελέτες δείχνουν πως παιδιά που γεννιούνται και μεγαλώνουν σε φάρμες έχουν μικρότερη πιθανότητα να εκδηλώσουν άσθμα
- η καθυστερημένη έκθεση σε κοινές ιώσεις αυξάνει την πιθανότητα για ευαισθητοποιήσεις σε αλλεργιογόνα
- παιδιά με μειωμένη ποικιλομορφία του γαστρεντερικού μικροβιώματος εμφανίζουν συχνότερα ατοπική δερματίτιδα και τροφική αλλεργία.
Η αρχή και η εξέλιξη της θεωρίας της υγιεινής
Η αρχική υπόθεση της υγιεινής αναπτύχθηκε το 1989, ως μια πιθανή εξήγηση για την προοδευτική αύξηση των αλλεργικών νοσημάτων. Ο D. Strachan, παρατήρησε πως παιδιά με μεγαλύτερα αδέρφια ή/και συχνές λοιμώξεις στην πρώτη παιδική ηλικία εμφάνιζαν σπανιότερα αλλεργικά νοσήματα του αναπνευστικού.
Με βάση την παρατήρηση αυτή υπέθεσε πως η αυξημένη έκθεση σε λοιμώξεις στην πρώιμη παιδική ηλικία, “εκπαίδευσε” το ανοσοποιητικό σύστημα των παιδιών και τα προστάτευσε από το να εκδηλώσουν αλλεργίες.
“Πλέον η υπόθεση της υγιεινής περιλαμβάνει εξελικτικές, ανοσολογικές και μικροβιολογικές παραμέτρους”
Από τη διατύπωσή της, μέχρι σήμερα, η θεωρία της υγιεινής έχει αναθεωρηθεί αρκετές φορές, ακολουθώντας τα επιστημονικά δεδομένα. Πολλές επιδημιολογικές παρατηρήσεις έχουν συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση της σχέσης μεταξύ μικροοργανισμών και ανθρώπου.
Από την υπόθεση της υγιεινής στην υπόθεση της βιοποικιλότητας
Η αρχική θεωρία του Strachan έχει εξελιχθεί σημαντικά. Σήμερα, δύο βασικές επεκτάσεις έχουν αλλάξει τον τρόπο που κατανοούμε τη σχέση μικροβίων-ανοσοποιητικού:
-
Η υπόθεση των “παλιών φίλων” (old friends): Ο G. Rook (2003) πρότεινε πως δεν είναι οι παιδικές λοιμώξεις αυτές που προστατεύουν, αλλά μικρόβια που συνυπάρχουν με τον άνθρωπο για χιλιάδες χρόνια — μυκοβακτηρίδια, παράσιτα (έλμινθες), μικρόβια του εδάφους — και έχουν διαμορφώσει εξελικτικά το ανοσοποιητικό μας σύστημα.
-
Η υπόθεση της βιοποικιλότητας: Ο T. Haahtela (2012), σε position statement του WAO, πρότεινε πως η συνολική μικροβιακή ποικιλότητα του περιβάλλοντος — όχι μεμονωμένα μικρόβια — είναι αυτή που προστατεύει. Η επαφή με φυσικά περιβάλλοντα εμπλουτίζει το ανθρώπινο μικροβίωμα, προάγει την ανοσολογική ισορροπία και προστατεύει από αλλεργίες και φλεγμονώδεις διαταραχές.
Μικρόβια, ανοσοποιητικό σύστημα και αλλεργία
Το ανοσοποιητικό μας σύστημα απαντά στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος επιλέγοντας μεταξύ δύο βασικών οδών. Έτσι, μπορεί να αντιμετωπίσει τα μικρόβια ή άλλους βλαπτικούς παράγοντες, αλλά και να αδρανεί σε αβλαβείς ουσίες.
Οι μικροβιακές επιδράσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα αδρά συνοψίζονται σε:
Ισορροπία μεταξύ Th1 και Th2 ανοσολογικών οδών
Τα Th1 (T-helper 1) κύτταρα είναι λεμφοκύτταρα που προστατεύουν τον άνθρωπο από ενδοκυττάρια παθογόνα (όπως ιοί, βακτήρια κ.ά.). Όταν διαταράσσεται η ισορροπία υπέρ τους, αυξάνεται το ενδεχόμενο για αυτοάνοσα νοσήματα.
Τα Th2 (T-helper 2) κύτταρα είναι λεμφοκύτταρα που προστατεύουν τον άνθρωπο από παράσιτα (όπως οι έλμινθες). Σε περιπτώσεις με Th2 κυρίαρχη διαταραχή της ισορροπίας αυξάνεται η πιθανότητα για αλλεργικές αντιδράσεις.
“Η μειωμένη έκθεση σε λοιμώξεις κατά την πρώιμη ζωή οδηγεί σε αύξηση της Th2 απόκρισης, αυξάνοντας τον κίνδυνο αλλεργιών”
Ανάπτυξη των Τ-ρυθμιστικών (Tregs) κυττάρων
Τα ρυθμιστικά κύτταρα είναι μια ομάδα Τ-λεμφοκυττάρων με βασικό ρόλο στο να ελέγχουν και να περιορίζουν τις υπερβολικές ή ακατάλληλες ανοσολογικές απαντήσεις.
Όταν η λειτουργία ή ο αριθμός των T-reg είναι μειωμένα, αυξάνει το ενδεχόμενο για εμφάνιση αλλεργικών ή αυτοάνοσων νοσημάτων. Από την άλλη, ο μεγάλος αριθμός ή η δραστικότητα των Τ-ρυθμιστικών κυττάρων μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική καταστολή των ανοσολογικών αποκρίσεων, επιτρέποντας την ανάπτυξη κακοηθειών ή χρόνιων λοιμώξεων.
“Η έλλειψη μικροβιακών ερεθισμάτων περιορίζει τη φυσιολογική ανάπτυξη των ρυθμιστικών κυττάρων”
Επιγενετικές μεταβολές
Οι επιγενετικές μεταβολές είναι τροποποιήσεις της γονιδιακής έκφρασης. Είναι αναστρέψιμες και δεν μεταβάλλουν τη βασική αλληλουχία του DNA, αλλά επηρεάζουν το πώς εκφράζονται τα γονίδια.
Η έκθεση σε μικρόβια κατά την πρώιμη παιδική ηλικία συμβάλλει στην τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος μέσω τέτοιων επιγενετικών μεταβολών. Σύμφωνα με την υπόθεση της υγιεινής, οι μεταβολές αυτές καθορίζουν την πιθανότητα για αλλεργίες, άσθμα και αυτοάνοσες παθήσεις.
Σύγχρονος τρόπος ζωής και αλλεργίες
Ο τρόπος ζωής του ανθρώπου έχει αλλάξει δραστικά τις τελευταίες δεκαετίες. Πλέον οι άνθρωποι ζουν συνήθως σε πόλεις, με περιορισμένη επαφή με τη φύση, τρώγοντας επεξεργασμένα τρόφιμα και αλόγιστα χρησιμοποιούν αντιβιοτικά. Οι αλλαγές αυτές συμβάλλουν στον περιορισμό της επαφής με μικροοργανισμούς αλλά και την ποικιλότητα του ανθρώπινου μικροβιώματος.
“Ο Δυτικός τρόπος ζωής προάγει την εμφάνιση αλλεργικών νοσημάτων”
Μερικά από τα χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής μας, τα οποία αυξάνουν την πιθανότητα για αλλεργίες είναι:
- περιορισμένη έκθεση σε μικρόβια που δεν είναι παθογόνα, με τη ζωή στις πόλεις, τη σχολαστική απομάκρυνση των μικροοργανισμών αλλά και την ελάττωση της επαφής με το φυσικό περιβάλλον
- δίαιτα χαμηλή σε φυτικές ίνες και με συχνή κατανάλωση ζάχαρης και επεξεργασμένων τροφίμων, ελαττώνοντας την ποικιλομορφία του μικροβιώματος
- συχνή χρήση αντιβιοτικών η οποία έχει επίπτωση στο μικροβίωμα
- τοκετός με καισαρική τομή, όπου το νεογνό στερείται της έκθεσης στο μητρικό μικροβίωμα του κόλπου, με συνέπεια τροποποιημένο μικροβιακό αποικισμό του γαστρεντερικού του
- περιορισμός του θηλασμού, ο οποίος παρέχει πρεβιοτικές ουσίες αλλά και ευεργετικά βακτήρια για το μικροβίωμα του παιδιού
Περιορισμοί και σύγχρονη αξιολόγηση
Η υπόθεση της υγιεινής παρουσιάζει και αρκετούς περιορισμούς. Το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα διέπεται από πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις με το μικροβιακό περιβάλλον που δεν καλύπτονται πλήρως. Παράλληλα, γενετικοί παράγοντες έχει αποδειχθεί πως έχουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση τόσο των αλλεργικών, όσο και των αυτοάνοσων νοσημάτων.
Από την άλλη, αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην κατανόηση των μεταβολών που έχει επιφέρει ο σύγχρονος τρόπος ζωής στην εμφάνιση και αύξηση των νοσημάτων αυτών. Περισσότερα δεδομένα σταδιακά θα φωτίζουν περισσότερο την πολύπλοκη σχέση μεταξύ μικροοργανισμών και του ανοσοποιητικού μας συστήματος.
Εάν αναρωτιέστε κατά πόσο ο τρόπος ζωής σας ή του παιδιού σας μπορεί να σχετίζεται με αλλεργικά συμπτώματα, ένας αλλεργιολογικός έλεγχος μπορεί να αποσαφηνίσει την κλινική εικόνα. Στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο στην Ηλιούπολη Αθηνών πραγματοποιούνται δερματικές δοκιμασίες και εξειδικευμένες αιματολογικές εξετάσεις για τη διάγνωση αλλεργικών νοσημάτων σε παιδιά και ενήλικες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι λέει η υπόθεση της υγιεινής;
Η υπόθεση της υγιεινής υποστηρίζει πως η μειωμένη έκθεση σε μικροοργανισμούς κατά την πρώιμη παιδική ηλικία — λόγω αστικοποίησης, αντιβιοτικών και υπερβολικής καθαριότητας — δεν επιτρέπει στο ανοσοποιητικό σύστημα να “εκπαιδευτεί” σωστά. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο αλλεργικών και αυτοάνοσων νοσημάτων.
Ισχύει ακόμα η υπόθεση της υγιεινής;
Η αρχική διατύπωση (1989) έχει εξελιχθεί σημαντικά. Σήμερα μιλάμε περισσότερο για “υπόθεση της βιοποικιλότητας” — δεν είναι μόνο οι λοιμώξεις που προστατεύουν, αλλά η συνολική μικροβιακή ποικιλότητα του περιβάλλοντος. Η βασική αρχή, όμως, παραμένει: η αλληλεπίδραση με μικροοργανισμούς είναι κρίσιμη για τη σωστή ανάπτυξη του ανοσοποιητικού.
Σημαίνει πως πρέπει να σταματήσουμε να πλενόμαστε;
Όχι — η “υπόθεση της υγιεινής” δεν αφορά την προσωπική καθαριότητα. Η υγιεινή σώζει ζωές. Αυτό που ευνοεί τις αλλεργίες είναι ο περιορισμός της επαφής με μη παθογόνα μικρόβια του φυσικού περιβάλλοντος, όπως εκείνα που βρίσκονται στο χώμα, στα ζώα και στα φυτά.
Τι μπορώ να κάνω για να μειώσω τον κίνδυνο αλλεργίας στο παιδί μου;
Η επιστημονική κοινότητα προτείνει: θηλασμό, φυσιολογικό τοκετό όπου είναι εφικτό, αποφυγή αδικαιολόγητης χρήσης αντιβιοτικών, έκθεση σε φυσικό περιβάλλον, πρώιμη εισαγωγή τροφών υψηλού αλλεργιογόνου κινδύνου (σύμφωνα με σύγχρονες οδηγίες) και διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες. Σε κάθε περίπτωση, η ανοσοθεραπεία αποτελεί τη μοναδική θεραπεία που μπορεί να τροποποιήσει τη φυσική πορεία της αλλεργικής νόσου.
Ποια είναι η σχέση μικροβιώματος και αλλεργίας;
Το μικροβίωμα — δηλαδή τα τρισεκατομμύρια μικρόβια που ζουν στο σώμα μας, κυρίως στο έντερο — παίζει κεντρικό ρόλο στην ανοσολογική ισορροπία. Διαταραχές στη σύνθεσή του (δυσβίωση), ιδιαίτερα στα πρώτα 2-3 χρόνια ζωής, συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο αλλεργικής ρινίτιδας, άσθματος και ατοπικής δερματίτιδας.
