Δερματίτιδα από κάμπιες

Η δερματίτιδα από κάμπιες (λεπιδοπτερισμός) είναι μία εξ επαφής δερματική αντίδραση που προκαλείται από τα τριχίδια της κάμπιας του πεύκου (Thaumetopoea pityocampa), γνωστής και ως πιτυοκάμπη ή κνηθοκάμπη. Εμφανίζεται κυρίως από Φεβρουάριο έως Μάιο στην Ελλάδα και είναι ιδιαίτερα συχνή σε περιοχές με πεύκα — όπως η Αττική. Τα βασικά συμπτώματα περιλαμβάνουν κνιδωτικό εξάνθημα, κνησμό (φαγούρα) και ερυθρότητα, ενώ δεν οφείλεται στις γύρεις του πεύκου αλλά στα τριχίδια των καμπιών που αιωρούνται στον αέρα.

Αλλεργία σε πεύκο ή στις κάμπιες;

Από τους συχνότερους μύθους στην αλλεργιολογία είναι πως οι γύρεις του πεύκου προκαλούν εξανθήματα, συνήθως εαρινά και σπανιότερα το καλοκαίρι. Προς αποκατάσταση της “άδικης” αυτής αντίληψης, οι γύρεις του πεύκου σπάνια θα προκαλέσουν αλλεργικά συμπτώματα, και εάν αυτό συμβεί, θα είναι εκ του αναπνευστικού.

“Οι γύρεις του πεύκου δεν προκαλούν δερματικά εξανθήματα”

Πού οφείλονται, λοιπόν, οι δερματίτιδες αυτές; Στις κάμπιες που βρίσκονται στα δέντρα, και στα τριχίδια αυτών που μετακινούνται με τον αέρα — μαζί με τις γύρεις του πεύκου. Καθώς τα τριχίδια της κάμπιας δεν διακρίνονται εύκολα — σε αντίθεση με τις γύρεις του πεύκου — συχνά ενοχοποιούνται λανθασμένα οι γύρεις για τη δερματίτιδα από κάμπιες (Εικόνα 1).

Εικόνα 1. Πώς εμφανίζεται η δερματίτιδα από κάμπιες

Πώς προκαλούνται τα εξανθήματα από κάμπιες;

Οι κάμπιες είναι, ουσιαστικά, η κοινή ονομασία για τις προνύμφες των λεπιδόπτερων. Στην Ελλάδα, ο κυριότερος υπεύθυνος για δερματικές αντιδράσεις είναι η κάμπια του πεύκου (Thaumetopoea pityocampa), γνωστή ως πιτυοκάμπη ή κνηθοκάμπη, η οποία ενδημεί σε ολόκληρη τη μεσογειακή λεκάνη. Οι πεταλούδες και οι σκόροι ανήκουν στα λεπιδόπτερα, μία πολυπληθή τάξη εντόμων που ονομάστηκαν από τις αρχαίες λέξεις «λεπίς» και «πτερόν». Ο όρος λεπιδόπτερα είναι περιγραφικός και αναφέρεται στα τροποποιημένα, επίπεδα, τριχίδια που υπάρχουν στην επιφάνειά τους και — ιδιαίτερα — στα φτερά.

“Τα εξανθήματα από κάμπιες είναι μια μορφή εξ επαφής δερματίτιδας”

Συνήθως, τα τριχίδια αυτά μοιάζουν μορφολογικά με μικρές λεπίδες. Έχουν δε σημαντικό ρόλο στη θερμορύθμιση, στα ζωντανά χρωματικά μοτίβα αλλά και στην παραγωγή φερομονών. Παράλληλα, σε μερικά είδη συμβάλλουν στην άμυνα, είτε μέσω άμεσης, ερεθιστικής δράσης ή με τη μεταφορά διάφορων τοξινών.

“Τα τριχίδια αιωρούνται με τον αέρα”

Η δερματίτιδα από κάμπιες είναι μια δερματική εκδήλωση που προκαλείται από τις προνύμφες αλλά και τις ώριμες μορφές των πεταλούδων και των σκόρων. Αποτελεί το συνδυαστικό αποτέλεσμα μηχανικού ερεθισμού από τα τριχίδια και τοξικο-ερεθιστικής δράσης πρωτεϊνών, όπως η θαυμετοποεΐνη (thaumetopoein), που προκαλεί αποκοκκίωση μαστοκυττάρων και απελευθέρωση ισταμίνης. Αν και δεν πρόκειται για κλασική αλλεργική (IgE-μεσολαβούμενη) αντίδραση στις περισσότερες περιπτώσεις, μερικοί ασθενείς μπορεί να αναπτύξουν πραγματική ευαισθητοποίηση σε αλλεργιογόνα των τριχιδίων (Tha p 1, Tha p 2).

Ποια είναι τα συμπτώματα της δερματίτιδας από κάμπιες;

Η δερματίτιδα από κάμπιες εμφανίζεται συνηθέστερα στα εκτεθειμένα μέρη του σώματος (χέρια, πρόσωπο, λαιμός), καθώς προϋποθέτει επαφή με κάμπια ή τριχίδια αυτής. Συχνά, εάν τα τριχίδια δεν απομακρυνθούν, μπορεί να έρθουν σε επαφή μέσω των ρούχων και με άλλα μέρη του σώματος.

Τα δερματικά συμπτώματα συνήθως είναι:

• εξάνθημα — συνήθως κνιδωτικό — και ερυθρότητα στα σημεία επαφής, τα οποία συχνά θα παραμείνουν για μέρες
• κνησμός (φαγούρα) ή και καύσος (αίσθημα καψίματος) στο δέρμα
• αγγειοοίδημα (πρήξιμο) σπανιότερα
• φυσαλίδες σε σοβαρότερες περιπτώσεις
• μετα-φλεγμονώδης υπέρχρωση (καφέ χρωματισμός) κατά την αποδρομή, που μπορεί να παραμείνει για 1-2 εβδομάδες
• σπάνια, σε εκτεταμένη έκθεση μπορεί να εκδηλωθεί και αναφυλαξία

“Το εξάνθημα από κάμπιες μοιάζει συχνά με κνίδωση”

Τα εξανθήματα συνηθέστερα εμφανίζονται μέσα σε λεπτά ή λίγες ώρες από την επαφή. Προοδευτικά, θα αρχίσει να εμφανίζεται και κνησμός, ο οποίος σε αρκετές περιπτώσεις είναι έντονος και μπορεί να επιδρά στον ύπνο. Σπάνια, οι αντιδράσεις αυτές μπορεί να είναι γενικευμένες και να διαρκέσουν μέχρι και εβδομάδες.

Οφθαλμικές εκδηλώσεις

Σε περίπτωση που τα τριχίδια έρθουν σε επαφή με τα μάτια — π.χ. μετά από τρίψιμο ματιών με μολυσμένα χέρια — μπορεί να εμφανιστεί επιπεφυκίτιδα, ερυθρότητα και πρήξιμο βλεφάρων. Σπανιότερα, μπορεί να προκληθεί η λεγόμενη οζώδης οφθαλμία (ophthalmia nodosa), μία σοβαρότερη αντίδραση κατά την οποία τα τριχίδια εγκλωβίζονται στον επιπεφυκότα ή τον κερατοειδή. Η οζώδης οφθαλμία χρειάζεται οφθαλμολογική εκτίμηση.

Αναπνευστικές εκδηλώσεις

Σε μεγάλη έκθεση σε αιωρούμενα τριχίδια — ιδιαίτερα σε κλειστούς ή ημι-κλειστούς χώρους κοντά σε πεύκα — μπορεί να εμφανιστεί ερεθισμός του αναπνευστικού με βήχα, ρινική συμφόρηση ή, σπάνια, βρογχόσπασμο. Ασθενείς με άσθμα ή αναπνευστική υπερευαισθησία θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί.

Δερματίτιδα από κάμπιες σε παιδιά

Τα παιδιά αποτελούν την πιο ευάλωτη ομάδα στη δερματίτιδα από κάμπιες, καθώς παίζουν συχνά σε υπαίθριους χώρους κοντά σε πεύκα — σχολικές αυλές, πάρκα, παιδικές χαρές. Η αντίδραση μπορεί να είναι πιο έντονη σε μικρά παιδιά, με εκτεταμένο οίδημα, πυρετό και αυξημένους δείκτες φλεγμονής.

“Το εξάνθημα από κάμπιες εμφανίζεται στα εκτεθειμένα μέρη του σώματος του παιδιού

Συμβουλές για γονείς:

• ελέγξτε αν υπάρχουν φωλιές καμπιών (λευκά κουκούλια) στα πεύκα κοντά σε χώρους που παίζουν τα παιδιά
• εξηγήστε στα παιδιά να μην αγγίζουν ποτέ τις κάμπιες ή τις «πομπές» τους στο έδαφος
• σε περίπτωση επαφής, αφαιρέστε τα τριχίδια με κολλητική ταινία, πλύνετε και αλλάξτε ρούχα
• εάν εμφανιστεί σημαντικό πρήξιμο, πυρετός ή εκτεταμένο εξάνθημα, αναζητήστε ιατρική βοήθεια

Κάμπιες και κατοικίδια

“Οι κάμπιες πεύκου είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες για σκύλους”

Τα κατοικίδια, ιδιαίτερα οι σκύλοι, είναι εξαιρετικά ευάλωτα στις κάμπιες πεύκου. Η επαφή μέσω της γλώσσας ή του στόματος — π.χ. όταν ένας σκύλος μυρίσει ή δαγκώσει μία κάμπια — μπορεί να προκαλέσει σοβαρό αγγειοοίδημα γλώσσας και χειλέων, νέκρωση γλώσσας, δύσπνοια και ακόμη αναφυλαξία. Εάν το κατοικίδιό σας ήρθε σε επαφή με κάμπιες και εμφανίζει υπερβολική σιελόρροια, πρήξιμο ή δυσκολία στην αναπνοή, αναζητήστε άμεσα κτηνιατρική βοήθεια.

Άλλες εκδηλώσεις των Λεπιδοπτέρων

Αν και στην τάξη των Λεπιδοπτέρων ανήκουν περισσότερα από 160.000 είδη, μερικά μόνο από αυτά είναι υπεύθυνα για αντιδράσεις στον άνθρωπο. Ο όρος λεπιδοπτερισμός (lepidopterism) περιλαμβάνει τόσο τη δερματίτιδα, όσο και άλλες αντιδράσεις συνεπεία των λεπιδοπτέρων. Τέτοιες, μπορεί να είναι:

• Νυγμοί (τσιμπήματα). Συνήθως προκαλούνται από οικογένειες καμπιών που ενδημούν στην Αμερική (Hemileucinae, Megalopygidae), αλλά και παγκόσμια (Limacodidae, το είδος Hoyosia cretica βρίσκεται και στη χώρα μας). Μετά το τσίμπημα, συνήθως σε εκτεθειμένα μέρη του σώματος, εμφανίζεται επώδυνη ερυθρότητα στο σημείο, με αίσθηση καψίματος και σπανιότερα φυσαλίδες. Σταδιακά, τα συμπτώματα αποδράμουν μέσα στις επόμενες ημέρες.
• Αιμορραγική διάθεση (lonomism). Είναι μία σοβαρή, δυνητικά θανατηφόρα αντίδραση, που προκαλείται μετά από τσιμπήματα καμπιών του είδους Lonomia. Σύντομα μετά τον νυγμό εμφανίζονται συστηματικές εκδηλώσεις (όπως ζάλη, ναυτία, έμετοι) και αιμορραγικές εκδηλώσεις. Οι κάμπιες αυτές ενδημούν στη Νότια Αμερική και δεν βρίσκονται στην Ευρώπη.

Αντιμετώπιση δερματίτιδας από κάμπιες

Η αντιμετώπιση της δερματίτιδας από κάμπιες βασίζεται σε προληπτικά μέτρα, όπως και σε συμπτωματική αγωγή όταν τα εξανθήματα εμφανιστούν.

Πρόληψη

Προληπτικά μέτρα για να περιοριστεί η πιθανότητα δερματίτιδας από κάμπιες:

• αποφεύγετε τα μέρη με πολλά πεύκα, ιδιαίτερα τις μέρες με ισχυρούς ανέμους — στην Αττική, η μεγαλύτερη συχνότητα παρατηρείται μεταξύ Φεβρουαρίου και Απριλίου
• επιλέξτε ρούχα που θα καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του σώματος και μετά την έξοδο αλλάξτε προσεκτικά
• φροντίστε για τη σωστή περιποίηση και ενυδάτωση του δέρματος
• ελέγξτε για φωλιές καμπιών (λευκά κουκούλια στα κλαδιά) και ενημερώστε τον δήμο σας για απεντόμωση
• αποφεύγετε να απλώνετε ρούχα κοντά σε πεύκα κατά τη σεζόν των καμπιών

“Μην αγγίζετε τις κάμπιες”

Πρώτες βοήθειες

Σε περίπτωση που εκδηλώσατε δερματίτιδα από κάμπιες:

• αποφεύγετε να ξύνετε την περιοχή, ώστε να μην διασπείρετε τα τριχίδια σε γειτονικές περιοχές
• χρησιμοποιήστε κολλητική ταινία για να απομακρύνετε τα τριχίδια, εάν είναι ορατά
• γδυθείτε με προσοχή, ώστε να μη μεταφέρετε τριχίδια σε άλλα μέρη του σώματος
• πλύνετε σχολαστικά τις εκτεθειμένες περιοχές με νερό και σαπούνι
• πλύνετε τα ρούχα σε υψηλή θερμοκρασία (≥60°C)

Φαρμακευτική αγωγή

Η φαρμακευτική αγωγή χρησιμοποιείται για να ανακουφίσει από τον κνησμό και να περιορίσει τη φλεγμονή τοπικά. Μπορεί να χρησιμοποιηθούν, αναλόγως την αντίδραση:

• αντιισταμινικά φάρμακα για την ελάττωση του κνησμού — αν και η αποτελεσματικότητά τους θεωρείται μέτρια, καθώς η αντίδραση δεν είναι αμιγώς ισταμινεργική
• τοπικά σκευάσματα κορτικοστεροειδών (κορτιζονούχες αλοιφές) για τον περιορισμό της φλεγμονής — αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της τοπικής θεραπείας
• τοπικά σκευάσματα με μενθόλη ή φαινόλη για ανακούφιση από τον κνησμό
• χάπια κορτιζόνης για σοβαρότερες ή εκτεταμένες περιπτώσεις
• στις σπάνιες περιπτώσεις αναφυλαξίας, θα πρέπει να αναζητήσετε άμεσα ιατρική περίθαλψη στο πλησιέστερο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών. Εάν έχετε κάνει στο παρελθόν επεισόδιο συστηματικής αντίδρασης, θα πρέπει να έχετε οδηγίες και αντίστοιχη αγωγή για την αντιμετώπιση της αναφυλαξίας

Πότε πρέπει να επισκεφτείτε γιατρό

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η δερματίτιδα από κάμπιες υποχωρεί σε 3-7 ημέρες με τοπική φροντίδα. Θα πρέπει να αναζητήσετε ιατρική βοήθεια εάν:

• τα συμπτώματα δεν βελτιώνονται μετά από 3-4 ημέρες ή επιδεινώνονται
• εμφανιστεί σημαντικό πρήξιμο (αγγειοοίδημα) στο πρόσωπο ή τα χέρια
• τα τριχίδια ήρθαν σε επαφή με τα μάτια
• υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή ή γενικευμένο εξάνθημα
• η αντίδραση είναι σε μικρό παιδί με πυρετό ή εκτεταμένο οίδημα
• υπάρχει ιστορικό σοβαρών αλλεργικών αντιδράσεων ή άσθματος

Ο αλλεργιολόγος μπορεί να εκτιμήσει τη σοβαρότητα, να ρυθμίσει κατάλληλη αγωγή, και σε σπάνιες περιπτώσεις υποτροπιαζουσών αντιδράσεων, να αξιολογήσει πιθανή IgE-μεσολαβούμενη ευαισθητοποίηση μέσω αλλεργικών δοκιμασιών.

Αν αντιμετωπίζετε επαναλαμβανόμενα επεισόδια δερματίτιδας από κάμπιες ή σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις, μπορείτε να κλείσετε ραντεβού στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη.

Συχνές ερωτήσεις

Η δερματίτιδα από κάμπιες είναι αλλεργική αντίδραση;

Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι — πρόκειται για τοξικο-ερεθιστική αντίδραση από τα τριχίδια και τις πρωτεΐνες τους, κυρίως τη θαυμετοποεΐνη. Ωστόσο, σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να υπάρχει πραγματική αλλεργική ευαισθητοποίηση, με IgE-μεσολαβούμενη αντίδραση στα αλλεργιογόνα Tha p 1 και Tha p 2 των τριχιδίων. Γι’ αυτό σε περιπτώσεις σοβαρών ή υποτροπιαζουσών αντιδράσεων, ο αλλεργιολόγος μπορεί να κάνει αλλεργική εκτίμηση.

Μπορεί να εκδηλωθεί δερματίτιδα χωρίς άμεση επαφή με κάμπια;

Ναι. Τα τριχίδια αιωρούνται στον αέρα και μεταφέρονται μαζί με τις γύρεις πεύκου, ιδιαίτερα σε μέρες με ισχυρό άνεμο. Γι’ αυτό πολλοί ασθενείς αποδίδουν λανθασμένα τα εξανθήματα στη «σκόνη πεύκου» ή τη γύρη. Η δερματίτιδα μπορεί να εκδηλωθεί ακόμη και σε απόσταση αρκετών μέτρων από τα πεύκα.

Πόσο διαρκεί η δερματίτιδα από κάμπιες;

Τα συμπτώματα εμφανίζονται σε λεπτά ή ώρες μετά την επαφή και συνήθως υποχωρούν σε 3-7 ημέρες. Σπάνια, σε εκτεταμένη έκθεση, η δερματίτιδα μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 2 εβδομάδες. Μπορεί επίσης να παραμείνει μετα-φλεγμονώδης υπέρχρωση (καφέ χρωματισμός) που αποδράμει σταδιακά.

Τι κάνω αν η κάμπια ακουμπήσει παιδί;

Απομακρύνετε προσεκτικά τυχόν τριχίδια με κολλητική ταινία, πλύνετε την περιοχή με νερό και σαπούνι, και αποφύγετε το ξύσιμο. Αλλάξτε τα ρούχα του παιδιού. Εάν τα συμπτώματα είναι έντονα, εμφανιστεί πρήξιμο ή πυρετός, αναζητήστε ιατρική βοήθεια. Τα αντιισταμινικά μπορούν να βοηθήσουν στον κνησμό, ενώ τοπική κορτιζονούχα αλοιφή θα περιορίσει τη φλεγμονή.

Οι γύρεις πεύκου προκαλούν δερματίτιδα;

Όχι. Οι γύρεις πεύκου σπάνια προκαλούν αλλεργικά συμπτώματα, και αν αυτό συμβεί, θα αφορά κυρίως το αναπνευστικό (ρινίτιδα, συνάχι). Τα εξανθήματα που συσχετίζονται με τη «σκόνη πεύκου» οφείλονται στα τριχίδια των καμπιών που μεταφέρονται μαζί με τις γύρεις. Αυτός είναι ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους στην αλλεργιολογία.

Σε ποιες περιοχές της Ελλάδας είναι πιο συχνές οι κάμπιες;

Η πιτυοκάμπη ενδημεί σε ολόκληρη τη χώρα, σε περιοχές με πεύκα. Ιδιαίτερα συχνή είναι στην Αττική, τη Χαλκιδική, την Πελοπόννησο και τα νησιά. Στις αστικές περιοχές, οι κάμπιες αποτελούν πρόβλημα κυρίως σε πάρκα, σχολικές αυλές και κατοικημένες περιοχές που γειτνιάζουν με πευκοδάση. Η περίοδος μεγαλύτερης δραστηριότητας είναι Φεβρουάριος-Απρίλιος, αν και η κλιματική αλλαγή μπορεί να επεκτείνει αυτό το παράθυρο.