Ο κνησμός στα χέρια (φαγούρα στα χέρια) είναι ένα σύμπτωμα που μπορεί να οφείλεται σε δερματολογικές, αλλεργικές ή και συστηματικές αιτίες. Σε πολλούς ασθενείς η αιτία είναι απλή — ξηρό δέρμα ή ερεθισμός — ενώ σε άλλους μπορεί να υποκρύπτει χρόνιο δερματολογικό νόσημα ή ακόμη και συστηματική πάθηση. Σύμφωνα με μεγάλη μετα-ανάλυση (Quaade et al., 2021), το έκζεμα χεριών εμφανίζει επιπολασμό (prevalence) διά βίου περίπου 14,5% στο γενικό πληθυσμό — πρόκειται δηλαδή για ένα εξαιρετικά συχνό πρόβλημα.
Κάποιοι λένε πως ο κνησμός στα χέρια είναι σημάδι απληστίας. Μερικοί λένε πως είναι ένα σημάδι πως κάποιος θα λάβει χρήματα στο μέλλον, ενώ σύμφωνα με άλλους εξαρτάται από το χέρι που έχει τον κνησμό. Χωρίς να ασχοληθούμε περισσότερο με τις λαϊκές δοξασίες, ας δούμε τις πραγματικές αιτίες της φαγούρας στα χέρια.
Ο κνησμός, ως το σύμπτωμα που επάγει τον — συχνά αναπόφευκτο — ξεσμό, είναι ιδιαίτερα ενοχλητικός. Μπορεί να συσχετισθεί με μία πληθώρα παθολογικών καταστάσεων και συχνά είναι γενικευμένος. Κάποιοι, όμως, ασθενείς θα εμφανίζουν κνησμό — με ή χωρίς εξάνθημα — αποκλειστικά ή κυρίως στα χέρια. Οι συχνότερες αιτίες αυτής της φαγούρας στα χέρια είναι:
Εικόνα 1. Συχνότερα αίτια κνησμού σε χέρια
1. Ξηροδερμία
Ένα δέρμα το οποίο παρουσιάζει ξηρότητα ρέπει προς την εμφάνιση κνησμού. Πράγματι, η ξηρότητα αποτελεί τη συχνότερη αιτία γενικευμένου κνησμού στον γενικό πληθυσμό (Nowak & Yeung, 2017). Η ξηρότητα αυτή μπορεί να είναι ήπια και παροδική, είτε εντονότερη και χρόνια, στα πλαίσια νοσημάτων όπως η ατοπική δερματίτιδα.
Η φαγούρα στα χέρια από ξηρό δέρμα εμφανίζεται συχνότερα με την πάροδο της ηλικίας, καθώς — αναμενόμενα — το δέρμα γίνεται ξηρότερο. Φυσικά, στις περιπτώσεις αυτές, ο κνησμός αφορά συνήθως όλο το σώμα και όχι μόνο τα χέρια.
Όταν ο κνησμός εμφανίζεται κυρίως στα χέρια, πιθανώς συνυπάρχουν επιπλέον παράγοντες που επιδρούν τοπικά. Τέτοιοι μπορεί να είναι το συχνό πλύσιμο με σαπούνι ή η εκτεταμένη χρήση τοπικών απολυμαντικών που περιέχουν οινόπνευμα — ιδιαίτερα συχνό πρόβλημα μετά την πανδημία COVID-19.
Γενικά μέτρα που μπορεί να μετριάσουν την ξηροδερμία:
- Πλύσιμο χεριών με χλιαρό νερό, όχι για εκτεταμένο χρόνο, με καλό ξέπλυμα
- Χρήση ήπιων καθαριστικών (soap-free cleansers) αντί για κοινό σαπούνι
- Τακτική εφαρμογή ενυδατικής κρέμας (μαλακτικού), ιδανικά αμέσως μετά το πλύσιμο
2. Αλλεργική ή ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής
Η δερματίτιδα εξ επαφής εμφανίζεται όταν ένας ή περισσότεροι παράγοντες έρχονται σε επαφή με το δέρμα και προκαλούν εξάνθημα με κνησμό. Αναλόγως της ύπαρξης ή της απουσίας ειδικού ανοσολογικού μηχανισμού, μπορεί να είναι αλλεργική ή ερεθιστική.
Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής οφείλεται σε υπερευαισθησία τύπου IV (επιβραδυνόμενη) και η διάγνωσή της τεκμηριώνεται με δοκιμασίες επαφής (patch tests). Συχνά αλλεργιογόνα στα χέρια περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων το νικέλιο, τα συντηρητικά, τα αρώματα και τα χρωστικές. Η ερεθιστική δερματίτιδα αποτελεί τη συχνότερη μορφή, προκαλείται χωρίς ανοσολογικό μηχανισμό και σχετίζεται ιδιαίτερα με επαγγέλματα «υγρής εργασίας» (wet work), όπως εργαζόμενοι στην εστίαση, κομμωτές και επαγγελματίες υγείας.
Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχουν ομοιότητες στην κλινική εικόνα αλλά και σημαντικές διαφοροποιήσεις. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στο άρθρο σχετικά με τη δερματίτιδα εξ επαφής.
3. Δυσιδρωσικό έκζεμα (πομφόλυγα)
Το δυσιδρωσικό έκζεμα (pompholyx) χαρακτηρίζεται από εξάνθημα με τη μορφή μικρών, τεταμένων φυσαλίδων και έντονο κνησμό. Εμφανίζεται συνήθως άνοιξη και καλοκαίρι, υποχωρεί το φθινόπωρο για να εμφανιστεί συχνά εκ νέου την επόμενη άνοιξη. Στα χέρια παρατηρείται συχνότερα στις άκρες και τα πλάγια των δακτύλων, καθώς και στις παλάμες.
Αν και τα αίτια του δυσιδρωσικού εκζέματος δεν είναι πλήρως γνωστά, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία (Nishizawa, 2016) σχετίζεται με αλλεργία σε μέταλλα (ιδίως νικέλιο) σε ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών. Είναι επίσης συχνότερο σε ασθενείς με ατοπική δερματίτιδα ή άλλη προϋπάρχουσα εκζεματική νόσο. Σε εμμένουσες περιπτώσεις θα πρέπει να διερευνηθεί η συσχέτιση με αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής μέσω δοκιμασιών επαφής.
4. Ψωρίαση
Ψωρίαση σε χέρια
Η ψωρίαση είναι μία χρόνια φλεγμονώδης δερματοπάθεια η οποία χαρακτηρίζεται από σαφώς περιγεγραμμένες, εξέρυθρες πλάκες με απολέπιση (λέπια) και κνησμό. Προσβάλλει περίπου 2-3% του πληθυσμού και σε ένα σημαντικό ποσοστό εμφανίζει εκδηλώσεις από τα χέρια: σύμφωνα με δεδομένα από τη Δανική Κοορτή Δέρματος (Egeberg et al., 2020), η παλαμιαία ψωρίαση αφορά περίπου 12-14% των ασθενών, ενώ η προσβολή νυχιών φτάνει το 24,5%.
Συχνότερα οι δερματικές βλάβες εκδηλώνονται στις παλάμες, αλλά μπορεί να παρατηρηθούν και στο ράχισμα (επάνω μέρος) των χεριών. Η ψωρίαση είναι χρόνια νόσος που θα πρέπει να παρακολουθείται τακτικά από Δερματολόγο.
5. Ψώρα (σκαμπιέζ)
Penarc, Scabies-RechterFuss, CC BY 3.0
Σπανιότερα, ένας εποικισμός από το ακάρι της ψώρας (Sarcoptes scabiei var. hominis) μπορεί να συνοδεύεται από έντονη φαγούρα στα χέρια. Το ακάρι διανοίγει σήραγγες στην επιδερμίδα και εναποθέτει τα αυγά του. Οι παλάμες και οι μεσοδακτυλικές πτυχές (ανάμεσα στα δάκτυλα) είναι από τις συνηθέστερες θέσεις εντόπισης (Thomas et al., 2020).
Ο κνησμός στους ασθενείς με ψώρα είναι ιδιαίτερα έντονος και χαρακτηριστικά επιδεινώνεται τη νύχτα. Το εξάνθημα, με προσεκτική παρατήρηση, μοιάζει με μικρές σήραγγες (ευθείες γραμμούλες) που αποτελούνται από μικρές βλατίδες. Η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι εύκολη, ειδικά σε στενή σωματική επαφή ή σε συνθήκες συνωστισμού. Ο Δερματολόγος μπορεί να θέσει τη διάγνωση και να χορηγήσει κατάλληλη αγωγή.
6. Νευροπαθητικός κνησμός
Ο βραχιοκερκιδικός κνησμός (brachioradial pruritus) αποτελεί μία νευροπαθητική αιτία κνησμού στα χέρια και τους βραχίονες. Πρόκειται για χρόνια αισθητική νευροπάθεια που προκαλεί ιδιόμορφη φαγούρα, συχνά με αίσθηση καύσους, χωρίς ορατό εξάνθημα. Αντίστοιχη νευροπαθητική οντότητα, η παραισθητική νωταλγία (notalgia paraesthetica), προκαλεί κνησμό στη ράχη (Oaklander, 2011). Αξιοσημείωτο είναι ότι ο νευροπαθητικός κνησμός δεν ανταποκρίνεται στα αντιισταμινικά, γεγονός που αποτελεί σημαντικό κλινικό στοιχείο. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται νευρολογική εκτίμηση.
7. Συστηματικά νοσήματα
Περισσότερο σπάνια, η φαγούρα στα χέρια μπορεί να αποτελεί εκδήλωση υποκείμενης συστηματικής νόσου:
- Σακχαρώδης διαβήτης: Δερματικές εκδηλώσεις εμφανίζονται σε περίπου ένα στους τρεις ασθενείς. Ο κνησμός στα άκρα μπορεί να σχετίζεται με ξηρότητα ή και διαβητική νευροπάθεια (Lima et al., 2017).
- Δερματικό λέμφωμα: Μια έντονη, ανθεκτική στην αγωγή δερματίτιδα — ιδίως σε μεγαλύτερες ηλικίες — μπορεί σε σπάνιες περιπτώσεις να υποκρύπτει δερματικό λέμφωμα από Τ-λεμφοκύτταρα (CTCL). Εάν τα συμπτώματα δεν υποχωρούν με τη συνήθη αγωγή, ο Δερματολόγος μπορεί να ζητήσει βιοψία δέρματος.
Η φαγούρα στα χέρια είναι πάντα αλλεργική;
Με βάση τα παραπάνω, η αλλεργία ως μόνο αίτιο κνησμού στα χέρια παρατηρείται κυρίως στους ασθενείς με αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής. Στις περιπτώσεις αυτές, η τακτική επαφή με κάποιο εξωγενή παράγοντα πυροδοτεί μία φλεγμονώδη αντίδραση του οργανισμού με αποτέλεσμα την εμφάνιση εξανθήματος και κνησμού. Τα αίτια μπορούν να προσδιοριστούν μέσω δοκιμασιών επαφής (patch tests) και ο ασθενής μπορεί μετά τον κατάλληλο αλλεργικό έλεγχο να ενημερωθεί πλήρως.
Παρά ταύτα, πολλά από τα αίτια φαγούρας στα χέρια δεν σχετίζονται με αλλεργική αντίδραση. Η ψωρίαση, η ξηροδερμία, η ψώρα και ο νευροπαθητικός κνησμός έχουν εντελώς διαφορετική παθοφυσιολογία. Είναι επομένως σημαντική μία διεξοδική διαγνωστική προσέγγιση, αξιοποιώντας τόσο την κλινική εξέταση όσο και το ιστορικό του ασθενούς.
Πότε πρέπει να επισκεφθείτε ιατρό; Εάν τα γενικά μέτρα για τη διόρθωση της ξηροδερμίας δεν αποδίδουν, εάν συνυπάρχει εξάνθημα, εάν ο κνησμός είναι ιδιαίτερα έντονος τη νύχτα, ή εάν διαρκεί περισσότερο από δύο εβδομάδες, απευθυνθείτε στον Ιατρό σας. Στην Ηλιούπολη, το Αλλεργιολογικό Ιατρείο μας μπορεί να διερευνήσει εάν η φαγούρα στα χέρια σας σχετίζεται με αλλεργικό αίτιο και να σας καθοδηγήσει στη σωστή αντιμετώπιση.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιες είναι οι πιο συχνές αιτίες φαγούρας στα χέρια;
Οι συχνότερες αιτίες είναι η ξηροδερμία, η δερματίτιδα εξ επαφής (αλλεργική ή ερεθιστική), το δυσιδρωσικό έκζεμα και η ψωρίαση. Σπανιότερα, η φαγούρα μπορεί να οφείλεται σε ψώρα, νευροπαθητικό κνησμό ή συστηματικά νοσήματα.
Πότε πρέπει να ανησυχήσω για φαγούρα στα χέρια;
Όταν ο κνησμός είναι επίμονος (πάνω από 2 εβδομάδες), συνοδεύεται από εξάνθημα, δεν υποχωρεί με ενυδατική κρέμα, επιδεινώνεται τη νύχτα ή δεν ανταποκρίνεται σε αντιισταμινικά, είναι σκόπιμο να επισκεφθείτε Δερματολόγο ή Αλλεργιολόγο.
Η φαγούρα στα χέρια είναι πάντα αλλεργία;
Όχι. Αν και η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής αποτελεί αλλεργική νόσο, οι περισσότερες αιτίες φαγούρας στα χέρια (ξηροδερμία, ψωρίαση, δυσιδρωσικό έκζεμα) δεν σχετίζονται με αλλεργικό μηχανισμό.
Μπορεί η φαγούρα στα χέρια να οφείλεται σε νευρολογικό πρόβλημα;
Ναι. Ο βραχιοκερκιδικός κνησμός (brachioradial pruritus) είναι μία νευροπαθητική αιτία κνησμού στα χέρια και τους βραχίονες. Χαρακτηριστικά δεν ανταποκρίνεται στα αντιισταμινικά και δεν συνοδεύεται από εξάνθημα.
Πώς μπορεί ένας Αλλεργιολόγος να βοηθήσει στη φαγούρα στα χέρια;
Ο Αλλεργιολόγος μπορεί να αξιολογήσει εάν υπάρχει αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής (μέσω δοκιμασιών επαφής / patch tests) ή εάν η φαγούρα σχετίζεται με ατοπική δερματίτιδα. Στην Ηλιούπολη Αθηνών, μπορείτε να κλείσετε ραντεβού στο Αλλεργιολογικό Ιατρείο μας για πλήρη διαγνωστικό έλεγχο.
