Αλλεργία σε λάτεξ (φυσικό λάστιχο): Συμπτώματα, διάγνωση και αντιμετώπιση

Η αλλεργία σε λάτεξ (latex allergy) είναι μια IgE-μεσολαβούμενη αντίδραση υπερευαισθησίας σε πρωτεΐνες του φυσικού λάστιχου (Hevea brasiliensis). Εμφανίζεται στο 8-17% των επαγγελματιών υγείας και στο 1-6% του γενικού πληθυσμού. Μπορεί να εκδηλωθεί από τοπική κνίδωση μέχρι αναφυλαξία, ενώ το 30-50% των ασθενών εμφανίζει συνοδό τροφική αλλεργία (latex-fruit syndrome). Η διάγνωση βασίζεται σε ειδικές IgE, μοριακό αλλεργιολογικό έλεγχο και δερματικές δοκιμασίες, ενώ η αντιμετώπιση στηρίζεται κυρίως στην αποφυγή.

Το φυσικό λάστιχο προέρχεται από επεξεργασία του χυμού του λαστιχόδεντρου (Hevea brasiliensis) και βρίσκεται σε πολλά προϊόντα της καθημερινότητάς μας. Οι ασθενείς με αλλεργία σε λάστιχο ή λάτεξ (latex), εμφανίζουν μια ανοσολογική αντίδραση, όταν έρθουν σε επαφή με πρωτεΐνες του λάστιχου.

Γιατί η αλλεργία σε λάστιχο είναι τόσο συχνή;

Στις δεκαετίες του 1980 και 1990, η αύξηση της ζήτησης προϊόντων λάστιχου ήταν σημαντική. Αυτό οδήγησε στην εντατικοποίηση της παραγωγής του και την ελάττωση του χρόνου αποθήκευσης του πριν την επεξεργασία. Τα παραπάνω, πιθανώς συνέβαλλαν στην αύξηση της αλλεργιογονικότητας του λάστιχου.

Επιπλέον, για την εσωτερική επικάλυψη των γαντιών χρησιμοποιήθηκε η σκόνη καλαμποκάλευρου αντί για ταλκ. Πλέον γνωρίζουμε, πως στη σκόνη αυτή μπορούν να επικολληθούν πρωτεΐνες λάστιχου και να μεταφερθούν στον αέρα, αυξάνοντας περισσότερο την έκθεση.

Παράλληλα, η αυξημένη εμφάνιση λοιμώξεων όπως ο HIV και η ηπατίτιδα C, συντέλεσαν στην καθιέρωση της χρήσης των γαντιών από λάστιχο στην ιατρική πρακτική. Όλα τα παραπάνω οδήγησαν σε μία ραγδαία αύξηση των αλλεργικών αντιδράσεων σε προϊόντα λάστιχου, τόσο μεγάλη που θεωρήθηκε επιδημική. Κατά την κορύφωσή της, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, μέχρι και 17% των εργαζομένων στον χώρο της υγείας είχε ευαισθητοποιηθεί. Από τότε, χάρη στη χρήση γαντιών χαμηλής πρωτεΐνης χωρίς σκόνη, τα ποσοστά μειώθηκαν σημαντικά.

Η πιθανότητα να εκδηλώσει κάποιος αλλεργία στο λάστιχο αυξάνει με τη συχνή έκθεση σε αυτό.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Η συχνή έκθεση σε προϊόντα λάστιχου αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου. Σύμφωνα με τον WAO (2021), άνθρωποι που βρίσκονται σε υψηλότερο κίνδυνο είναι:

Επαγγελματίες με συχνή χρήση γαντιών:

• ιατροί, νοσηλευτές και οδοντίατροι
• εργαζόμενοι σε κομμωτήρια και κέντρα αισθητικής
• εργαζόμενοι στη βιομηχανία λάστιχου και τροφίμων

Ασθενείς με ιατρικό ιστορικό:

• ασθενείς με δισχιδή ράχη (spina bifida), όπου η ευαισθητοποίηση φτάνει μέχρι 70%
• ασθενείς που υποβάλλονται σε πολλαπλά χειρουργεία ή συχνούς καθετηριασμούς
• ασθενείς με ατοπικό ιστορικό (ατοπική δερματίτιδα, αλλεργική ρινίτιδα, άσθμα)

Πότε μπορεί να προκληθεί μια αλλεργία σε λάτεξ;

Αρκετά συχνά, αντιδράσεις στους ασθενείς με αλλεργία σε λάστιχο μπορούν να συμβούν στη διάρκεια μιας χειρουργικής ή οδοντιατρικής επέμβασης. Εκεί, το latex που χρησιμοποιείται στα γάντια, αλλά και σε άλλο απαραίτητο εξοπλισμό, έρχεται σε επαφή με τους βλεννογόνους και εκλύονται συμπτώματα.

Στην καθημερινότητα, συχνά εμφανίζονται αντιδράσεις σε λάστιχο σε δραστηριότητες όπως το φούσκωμα των μπαλονιών, το πλύσιμο των πιάτων αλλά και τη σεξουαλική επαφή με χρήση προφυλακτικού.

Συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν όχι μόνο με την επαφή, αλλά και με την εισπνοή πρωτεϊνών λάστιχου.

• Στους περισσότερους ασθενείς συμπτώματα εμφανίζονται μετά την επαφή με προϊόντα λάστιχου, όπως τα γάντια, τα μπαλόνια, τα προφυλακτικά, κ.α..
• Σε άλλους, εκδηλώνονται με την εισπνοή πρωτεϊνών λάστιχου, οι οποίες αερομεταφέρονται σε χώρους που χρησιμοποιούνται προϊόντα latex, όπως τα γάντια. Η σκόνη καλαμποκάλευρου δρα ως φορέας αυτών των πρωτεϊνών.

Με ποια συμπτώματα εκδηλώνεται η αλλεργία σε λάστιχο;

Συνηθέστερα, θα χρειαστεί κάποιος να έρθει αρκετές φορές σε επαφή με λάστιχο, μέχρι να εμφανιστεί η αλλεργία. Από τη στιγμή, όμως, που κάποιος γίνει αλλεργικός σε λάστιχο, συμπτώματα θα εμφανίζονται σε κάθε επαφή με αυτό. Τέτοια συμπτώματα μπορεί να περιορίζονται στο δέρμα, ή να επεκτείνονται σε συστηματικές εκδηλώσεις.

Η αλλεργία σε λάτεξ σχετίζεται με τρεις τύπους αντιδράσεων, που είναι σημαντικό να διακρίνονται:

1. Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (ΔΕΝ είναι αλλεργία)

Εμφανίζεται ως εξέρυθρο εξάνθημα (κοκκινίλες) με κνησμό (φαγούρα). Πρόκειται για ερεθισμό και ΟΧΙ για αλλεργική αντίδραση. Συχνότερα, πέρα από την επαφή με τα γάντια, οι ασθενείς πλένουν πολύ συχνά τα χέρια τους χωρίς να τα στεγνώνουν επαρκώς ή χρησιμοποιούν συνεχώς απολυμαντικά.

2. Αλλεργική εξ επαφής δερματίτιδα (τύπου IV — επιβραδυνόμενη)

Η αλλεργική εξ επαφής δερματίτιδα εμφανίζεται 24-72 ώρες μετά την επαφή. Οφείλεται συνήθως σε χημικά πρόσθετα (επιταχυντές βουλκανισμού, όπως θειουράμες και καρβαμίδια) και ΟΧΙ στις πρωτεΐνες του λάστιχου. Η διάγνωση γίνεται με δοκιμασίες επικόλλησης (patch tests).

3. Άμεση αλλεργία τύπου Ι (IgE-μεσολαβούμενη)

Αυτή είναι η κλασική «αλλεργία σε λάτεξ» και οφείλεται σε IgE αντισώματα έναντι πρωτεϊνών του φυσικού λάστιχου. Τα συμπτώματα εμφανίζονται εντός λεπτών:

• Κνησμός (φαγούρα) στο σημείο επαφής, ερυθρότητα, κνίδωση εξ επαφής — η συχνότερη πρώιμη εκδήλωση (εμφανίζεται στο 60-80% των αλλεργικών επαγγελματιών υγείας)
• Ρινίτιδα, επιπεφυκίτιδα, βήχας, συριγμός, δύσπνοια και κρίση άσθματος — ιδιαίτερα σε χώρους με αερομεταφερόμενες πρωτεΐνες
• Γενικευμένη κνίδωση και αγγειοοίδημα
• Αναφυλαξία — δυνητικά απειλητική για τη ζωή

Αλλεργία σε λάτεξ και τρόφιμα: Το latex-fruit syndrome

Κάποιες τροφές — συνήθως φρούτα — μοιράζονται παρόμοια αλλεργιογόνα με το λάστιχο. Η μοριακή βάση αυτής της διασταυρούμενης αντιδραστικότητας (cross-reactivity) οφείλεται κυρίως στην ομοιότητα μεταξύ της ηβεΐνης (Hev b 6.02) του λάστιχου και των χιτινασών τάξης Ι (class I chitinases) που βρίσκονται σε αρκετά φρούτα. Άλλες υπεύθυνες πρωτεΐνες περιλαμβάνουν τη β-1,3-γλυκανάση (Hev b 2), την πατατίνη (Hev b 7), την προφιλίνη (Hev b 8) και τα ns-LTPs (Hev b 12).

Ως αποτέλεσμα, μέχρι και το 30-50% των ασθενών με αλλεργία σε latex εμφανίζει και τροφική αλλεργία. Η συνύπαρξη αλλεργίας σε λάστιχο και τροφικής αλλεργίας ονομάζεται Latex-Fruit Syndrome.

Τρόφιμα και βαθμός συσχέτισης με αλλεργία σε λάτεξ:

Βαθμός συσχέτισης	Τρόφιμα
Υψηλός	Μπανάνα, αβοκάντο, κάστανο, ακτινίδιο
Μέτριος	Πατάτα, ντομάτα, παπάγια, πεπόνι, σέλερυ, μήλο
Χαμηλός / υπό διερεύνηση	Ροδάκινο, σταφύλι, μάνγκο, passion fruit, σύκο

Ο μηχανισμός μοιάζει με αυτόν του συνδρόμου γύρης-τροφής: η ευαισθητοποίηση γίνεται μέσω των πρωτεϊνών του λάστιχου (μέσω δέρματος ή εισπνοής), και στη συνέχεια IgE αντισώματα αντιδρούν διασταυρούμενα με τις ομόλογες πρωτεΐνες στα φρούτα.

Η τροφική αλλεργία στους ασθενείς με αλλεργία σε λάτεξ εκδηλώνεται ως:

• Στοματοφαρυγγικό σύνδρομο (oral allergy syndrome), στις περισσότερες περιπτώσεις με συμπτώματα περιοριζόμενα στο στόμα, τον φάρυγγα και τον ουρανίσκο
• Εξ επαφής κνίδωση
• Γενικευμένη κνίδωση με ή χωρίς αγγειοοίδημα (πρήξιμο)
• Αναφυλαξία — σε σοβαρές περιπτώσεις

Δεν χρειάζεται κάθε ασθενής με αλλεργία σε λάτεξ να αποφεύγει αυτά τα τρόφιμα — η αξιολόγηση γίνεται εξατομικευμένα μετά από αλλεργιολογικό έλεγχο.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση της αλλεργίας σε λάστιχο μπορεί πλέον να γίνει με ακρίβεια. Η διαγνωστική προσέγγιση βασίζεται σε ένα αναλυτικό ιστορικό των επεισοδίων και των συμπτωμάτων. Τα μέσα που υπάρχουν στη διάθεσή μας είναι:

• Η μέτρηση στο αίμα ειδικών IgE αντισωμάτων έναντι πρωτεϊνών λάστιχου (sIgE latex)
• Ο μοριακός αλλεργιολογικός έλεγχος (component-resolved diagnostics, CRD) — μέτρηση ειδικών IgE έναντι μεμονωμένων αλλεργιογόνων (Hev b 1, Hev b 3, Hev b 5, Hev b 6.01, Hev b 6.02, Hev b 8)
• Οι δερματικές δια νυγμού δοκιμασίες (skin prick tests) σε εκχύλισμα λάστιχου
• Οι δοκιμασίες επικόλλησης (patch tests) — ειδικά για τη διερεύνηση αντιδράσεων τύπου IV σε χημικά πρόσθετα

Γιατί είναι σημαντικός ο μοριακός έλεγχος; Η μέτρηση ειδικών IgE σε μεμονωμένα αλλεργιογόνα Hev b επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ γνήσιας ευαισθητοποίησης σε λάτεξ και ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων λόγω διασταυρούμενων αντιδράσεων με πανιλλεργιογόνα, όπως η προφιλίνη (Hev b 8). Σύμφωνα με τις οδηγίες WAO (2021), ο μοριακός έλεγχος βοηθά στη σωστή εκτίμηση του κινδύνου αντίδρασης και στη διαχείριση του latex-fruit syndrome.

Ενδεικτικά:

• Hev b 5 και Hev b 6.01: τα κύρια αλλεργιογόνα σε επαγγελματίες υγείας
• Hev b 1 και Hev b 3: σχετίζονται με ασθενείς με δισχιδή ράχη και πολλαπλά χειρουργεία
• Hev b 6.02 (ηβεΐνη): ο πιο σημαντικός δείκτης κινδύνου latex-fruit syndrome
• Hev b 8 (προφιλίνη): παναλλεργιογόνο — μπορεί να δώσει ψευδώς θετικά αποτελέσματα

Αλλεργία σε λάτεξ στο χειρουργείο

Η περιεγχειρητική αλλεργική αντίδραση σε λάτεξ αποτελεί σημαντικό κίνδυνο. Το λάτεξ παραμένει μεταξύ των σημαντικότερων αιτιών περιεγχειρητικής αναφυλαξίας, ιδιαίτερα σε ασθενείς με γνωστή ευαισθητοποίηση ή σε παιδιά με πολλαπλά χειρουργεία.

Σε ασθενείς με αλλεργία σε λάτεξ, η επέμβαση πρέπει να γίνεται σε latex-safe περιβάλλον:

• Χρήση γαντιών χωρίς λάτεξ (νιτρίλιο) από όλο το προσωπικό
• Αφαίρεση όλων των προϊόντων λάστιχου που μπορεί να έρθουν σε επαφή με βλεννογόνο (καθετήρες, τουρνικέ, κ.λπ.)
• Προγραμματισμός ως πρώτη περίπτωση της ημέρας, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η συγκέντρωση αεροαλλεργιογόνων λάτεξ στον αέρα του χειρουργείου
• Ενημέρωση όλου του προσωπικού (αναισθησιολόγος, χειρουργός, νοσηλευτικό)

Υπάρχει θεραπεία;

Δυστυχώς, ειδική θεραπεία για τους ασθενείς με αλλεργία σε λάστιχο δεν υπάρχει ακόμη. Κάποιες μελέτες έχουν δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα με υπογλώσσια ανοσοθεραπεία (sublingual immunotherapy, SLIT) σε ασθενείς με αλλεργία σε λάτεξ, αλλά η θεραπεία βρίσκεται ακόμα σε ερευνητικό στάδιο.

Η βάση της αντιμετώπισης παραμένει η αποφυγή του λάστιχου και προϊόντων αυτού. Εάν πάσχετε από αλλεργία σε λάτεξ, θα πρέπει να:

• Αποφεύγετε την επαφή με προϊόντα λάστιχου
• Ενημερώνετε πάντα για την αλλεργία σας σε περίπτωση χειρουργείου ή άλλης ιατρικής ή οδοντιατρικής πράξης
• Ζητάτε περιορισμό της χρήσης του λάστιχου στο χώρο εργασίας, εάν είναι δυνατόν, και από τους συναδέλφους σας
• Έχετε πάντα μαζί σας κατάλληλη αγωγή επεισοδίου, συμπεριλαμβανόμενης της επινεφρίνης (αδρεναλίνη), ειδικά σε ιστορικό σοβαρής αντίδρασης

Ένα σαφές, γραπτό πλάνο αντιμετώπισης πιθανής αναφυλαξίας και επαρκής εκπαίδευση του ασθενούς στη λήψη της αγωγής είναι απαραίτητα.

Εναλλακτικά προϊόντα χωρίς λάτεξ

Τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί αρκετά προϊόντα εναλλακτικά του λάστιχου, με αποτέλεσμα η αποφυγή να είναι εφικτή:

• Γάντια: βινυλίου ή νιτριλίου — δεν περιέχουν πρωτεΐνες φυσικού λάστιχου
• Προφυλακτικά: από πολυουρεθάνη ή πολυϊσοπρένιο — κυκλοφορούν ευρέως στο εμπόριο
• Χειρουργικός εξοπλισμός: ειδικά μέτρα περιορισμού λάστιχου και χρήση εναλλακτικών υλικών σε περιβάλλον latex-safe χειρουργείου

Εάν υποψιάζεστε ότι αντιδράτε σε λάτεξ ή πρόκειται να υποβληθείτε σε χειρουργείο και ανησυχείτε, μπορείτε να ελεγχθείτε εξειδικευμένα στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη, Αθήνα.

Συχνές ερωτήσεις

Τα γάντια νιτριλίου μπορούν να προκαλέσουν αλλεργία;

Τα γάντια νιτριλίου δεν περιέχουν πρωτεΐνες φυσικού λάστιχου, επομένως δεν προκαλούν αντίδραση τύπου Ι σε ασθενείς με αλλεργία σε λάτεξ. Αποτελούν την ασφαλέστερη εναλλακτική. Ωστόσο, σπάνια μπορεί να προκαλέσουν αλλεργική εξ επαφής δερματίτιδα (αντίδραση τύπου IV) λόγω χημικών επιταχυντών (accelerators) της κατασκευής τους, όπως οι θειουράμες.

Μπορεί να γίνει αποευαισθητοποίηση (ανοσοθεραπεία) στο λάτεξ;

Δεν υπάρχει προς το παρόν εγκεκριμένη ανοσοθεραπεία για την αλλεργία σε λάτεξ. Μικρές μελέτες έχουν δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα με υπογλώσσια ανοσοθεραπεία (SLIT), αλλά η θεραπεία βρίσκεται ακόμη σε ερευνητικό στάδιο. Η αποφυγή παραμένει η βάση της αντιμετώπισης.

Ποια είναι τα πιο συχνά τρόφιμα που αντιδρούν με λάτεξ;

Τα τρόφιμα με τη μεγαλύτερη πιθανότητα διασταυρούμενης αντίδρασης είναι η μπανάνα, το αβοκάντο, το κάστανο και το ακτινίδιο (latex-fruit syndrome). Αυτό οφείλεται στην ομοιότητα ορισμένων πρωτεϊνών τους (χιτινάσες τάξης Ι) με αλλεργιογόνα του λάστιχου (Hev b 6). Δεν χρειάζεται κάθε ασθενής να τα αποφεύγει — η αξιολόγηση γίνεται εξατομικευμένα μετά από αλλεργιολογικό έλεγχο.

Είναι ασφαλή τα προφυλακτικά χωρίς λάτεξ;

Ναι, τα προφυλακτικά χωρίς λάτεξ (πολυουρεθάνης ή πολυϊσοπρενίου) είναι ασφαλή και αποτελεσματικά. Κυκλοφορούν ευρέως στο εμπόριο και αποτελούν αξιόπιστη εναλλακτική για ασθενείς με αλλεργία σε λάστιχο.

Πρέπει να ενημερώσω τον αναισθησιολόγο αν έχω αλλεργία σε λάτεξ;

Απολύτως. Η αλλεργία σε λάτεξ πρέπει να δηλώνεται πριν από κάθε χειρουργική ή οδοντιατρική πράξη. Η αναισθησιολογική ομάδα θα φροντίσει για latex-safe περιβάλλον, εξοπλισμό χωρίς λάστιχο, και προγραμματισμό ως πρώτη περίπτωση της ημέρας.

Τι είναι ο μοριακός αλλεργιολογικός έλεγχος στο λάτεξ;

Ο μοριακός αλλεργιολογικός έλεγχος (component-resolved diagnostics) μετρά ειδικά IgE αντισώματα έναντι μεμονωμένων πρωτεϊνών του λάστιχου (Hev b 1, 3, 5, 6, 8). Αυτό επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ γνήσιας αλλεργίας σε λάτεξ και ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων λόγω πανιλλεργιογόνων, καθώς και την εκτίμηση του κινδύνου latex-fruit syndrome.