Αφρικανική σκόνη, αλλεργία και άσθμα

Τι είναι η Αφρικανική (Σαχαριανή) σκόνη και γιατί είναι επικίνδυνη;

Η Σαχαριανή σκόνη είναι ένα μείγμα ορυκτών σωματιδίων, βακτηρίων και μυκήτων που μεταφέρεται μέσω της ατμόσφαιρας. Η επικινδυνότητά της έγκειται στα αιωρούμενα σωματίδια PM10​ και PM2.5​, τα οποία, λόγω του μικρού μεγέθους τους, διεισδύουν βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα, προκαλώντας φλεγμονή και παροξυσμό αλλεργικών παθήσεων.

“Η έκθεση σε αφρικανική σκόνη έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες”

Έρευνες δείχνουν ότι οι μεταφορές αφρικανικής σκόνης έχουν αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτή η αύξηση αποδίδεται σε διάφορους παράγοντες, όπως:

1. Κλιματική αλλαγή: Οι αύξηση της θερμοκρασίας και στα μοτίβα των ανέμων ευνοούν την αυξημένη μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα

2. Μεταβολές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία του αέρα: οι υψηλές πιέσεις τροποποιήσεις ατμοσφαιρικών ρευμάτων στον Ευρω-Ατλαντικό τομέα δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για τη μεταφορά σκόνης κατά τη χειμερινή περίοδο

3. Ανθρωπογενείς παρεμβάσεις: οι αλλαγές στη χρήση της γης στην περιοχή της Σαχάρας έχουν αυξήσει την ποσότητα της σκόνης που μεταφέρεται

Τι περιέχει η αφρικανική σκόνη;

Μαζί με την αφρικανική σκόνη μεταφέρονται και πολλές άλλες ουσίες, οι οποίες εισπνέονται από τον άνθρωπο. Οι ουσίες αυτές αδρά μπορούν να διακριθούν σε:

Α. Οργανικές:

1. Γύρεις και σπόρια μυκήτων από βλάστηση σε ερημικές και ημι-ερημικές περιοχές.

2. Μύκητες και βακτήρια από το έδαφος αλλά και από οργανισμούς σε αποσύνθεση. Μπορούν να προκαλέσουν λοιμώξεις, να εκκινήσουν ή να επιτείνουν ανοσολογικές αντιδράσεις στον άνθρωπο

3. Ιοί προερχόμενοι από το έδαφος και οργανικές ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν λοιμώξεις

4. Φυτικά και ζωικά υλικά όπως τμήματα φύλλων ή φυτικών ιστών, υλικά κοπράνων και επιθηλίων ζώων αλλά και εντόμων

“Στις Μεσογειακές χώρες κάθε χρόνο μεταφέρονται περίπου 4 εκατομμύρια τόνοι σκόνης από την έρημο της Σαχάρας”

Β. Ανόργανες:

1. Σκόνη ορυκτών που μπορεί να περιέχει άργιλο, χαλαζία κ.α

2. Βαρέα μέταλλα, όπως μόλυβδος (Pb), υδράργυρος (Hg), κάδμιο (Cd), αρσενικό (As), προερχόμενα κυρίως από ανθρώπινες παρεμβάσεις όπως οι εξορύξεις. Τα παραπάνω πιθανώς είναι τοξικά για τον άθρωπο και συσχετιστεί με νευρολογικές και άλλες βλάβες

3. Βιομηχανικοί ρυπαντές, όπως πολυαρωματικοί υδρογονάνθρακες (PAHs) και διοξίνες επίσης επιβλαβή για την υγεία

4. Ραδιενεργά στοιχεία όπως Ουράνιο (U), Θόριο (Th), Ραδόνιο (Rn)

5. Άλλα, όπως άλατα (χλωριούχο νάτριο και ανθρακικό ασβέστιο) και ιχνοστοιχεία (φωσφόρος, κάλιο, σίδηρος)

Τι συμβαίνει όταν εισπνέουμε τη σκόνη Σαχάρας;

Η έκθεση στην αφρικανική σκόνη δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό φαινόμενο, αλλά μια σύνθετη βιολογική πρόκληση για τον οργανισμό μας. Το διάγραμμα 1 απεικονίζει τις τέσσερις κύριες διαδρομές μέσω των οποίων η σκόνη επηρεάζει την υγεία μας:

Α. Οξειδωτικό στρες και φλεγμονή

Τα σωματίδια της σκόνης μεταφέρουν μέταλλα (όπως ο σίδηρος), τα οποία προκαλούν την παραγωγή ελευθέρων ριζών στους ιστούς των πνευμόνων. Αυτό το «οξειδωτικό στρες» ενεργοποιεί έναν εσωτερικό διακόπτη (τον παράγοντα NF-κB), ο οποίος δίνει εντολή στα κύτταρα να παράγουν ουσίες φλεγμονής. Το αποτέλεσμα είναι η προσέλκυση λευκών αιμοσφαιρίων (ουδετεροφίλων) που προκαλούν ερεθισμό και οίδημα στους αεραγωγούς.

Β. Διαταράσσεται ο προστατευτικός φραγμός

Τα κύτταρα που καλύπτουν τους πνεύμονες είναι ενωμένα μεταξύ τους με ειδικές «κόλλες» (πρωτεΐνες όπως η κλαουνδίνη). Η αφρικανική σκόνη εξασθενεί αυτούς τους δεσμούς, δημιουργώντας μικροσκοπικά κενά. Έτσι, ο φυσικός φραγμός των πνευμόνων διαταράσσεται, επιτρέποντας σε αλλεργιογόνα και μικρόβια να εισχωρούν βαθύτερα στον οργανισμό.

Γ. Ενεργοποίηση του φλεγμονοσώματος (NLRP3)

Ορισμένα συστατικά της σκόνης, όπως το πυρίτιο, αναγνωρίζονται από τα κύτταρα-φρουρούς των πνευμόνων (μακροφάγα) ως ξένοι εισβολείς. Αυτό ενεργοποιεί το φλεγμονόσωμα NLRP3, έναν μηχανισμό που απελευθερώνει ισχυρά μηνύματα φλεγμονής (κυτταροκίνες), τα οποία μπορεί να επηρεάσουν ολόκληρο το σώμα, προκαλώντας μια γενικευμένη αίσθηση κόπωσης ή δυσφορίας.

Δ. Επιδείνωση αλλεργιών και άσθματος

Για τους ασθενείς με άσθμα, η σκόνη λειτουργεί ως «πολλαπλασιαστής». Τα σωματίδια προσκολλώνται πάνω στους κόκκους της γύρης, τους σπάνε σε μικρότερα κομμάτια και τους βοηθούν να φτάσουν πιο βαθιά στους πνεύμονες. Αυτό οδηγεί σε μια υπερβολική αλλεργική απόκριση (παραγωγή IgE αντισωμάτων), κάνοντας τα συμπτώματα της άνοιξης πολύ πιο έντονα

Διάγραμμα 1: Μια αναλυτική ματιά στους μηχανισμούς φλεγμονής, την εξασθένηση της άμυνας των πνευμόνων και τη συνέργεια με τα αλλεργιογόνα

Επιπτώσεις στην υγεία

Η αφρικανική σκόνη περιέχει διάφορα αλλεργιογόνα και ρύπους, όπως γύρη, βακτήρια και βαρέα μέταλλα. Αυτά τα σωματίδια μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματα αλλεργικής ρινίτιδας και άσθματος.

Η έκθεση σε υψηλά επίπεδα αφρικανικής σκόνης συνδέεται με αύξηση των επισκέψεων στα επείγοντα λόγω κρίσεων άσθματος αλλά και εντονότερα συμπτώματα από το αναπνευστικό όπως ο βήχας.

“Αν και συχνότερα αναφέρεται ως “αφρικανική σκόνη” ή “σκόνη της Σαχάρας”, το φαινόμενο παρατηρείται σχεδόν σε κάθε έρημο στον πλανήτη”

Συμπτώματα λόγω της αφρικανικής σκόνης

Η αφρικανική σκόνη μπορεί να επηρεάσει το αναπνευστικό σύστημα μέσω διάφορων μηχανισμών:

1. Εισπνοή Σωματιδίων: Τα λεπτά σωματίδια της σκόνης μπορούν να εισέλθουν βαθιά στους πνεύμονες, προκαλώντας φλεγμονή και ερεθισμό.
2. Αλλεργιογόνα: Η σκόνη μπορεί να μεταφέρει γύρη και άλλα αλλεργιογόνα, προκαλώντας αλλεργικές αντιδράσεις σε ευαίσθητα άτομα.
3. Τοξικές Ουσίες: Τα βαρέα μέταλλα και οι χημικές ουσίες που περιέχει η σκόνη μπορούν να επιδεινώσουν τα αναπνευστικά προβλήματα.

Πολλές επιστημονικές μελέτες έχουν εξετάσει τις επιπτώσεις της αφρικανικής σκόνης στην υγεία:

• Η σκόνη της Σαχάρας μπορεί να αυξήσει τις συγκεντρώσεις των μικροσωματιδίων στην ατμόσφαιρα της Μεσογείου, επηρεάζοντας σημαντικά την ποιότητα του αέρα και προκαλώντας αναπνευστικά προβλήματα.

• Η αφρικανική σκόνη μπορεί να μεταφέρει παθογόνα μικρόβια και τοξικές ουσίες, αυξάνοντας τον κίνδυνο αναπνευστικών λοιμώξεων.

Τα κύρια συμπτώματα που μπορεί να προκαλέσει η αφρικανική σκόνη περιλαμβάνουν:

• Αλλεργική Ρινίτιδα: Συμπτώματα όπως ρινική συμφόρηση, φτέρνισμα, κνησμός στη μύτη και τσούξιμο στα μάτια (επιπεφυκίτιδα).
• Άσθμα: Βήχας, δύσπνοια (δυσκολία στην αναπνοή), συριγμός (σφύριγμα στο στήθος), ακόμα και κρίση άσθματος.
• Ερεθισμός Ματιών: Κνησμός, κοκκίνισμα και δάκρυα στα μάτια.
• Δερματικά Προβλήματα: Ερεθισμός και εξανθήματα στο δέρμα.

“Αλλεργιογόνα (όπως γύρεις) προσκολλώνται πάνω στην σκόνη, αυξάνοντας την αλλεργιογονικότητα του αέρα που εισπνέουμε”

Έκθεση σε σκόνη Σαχάρας και θεραπεία

Δυστυχώς δεν υπάρχει ειδική για την Αφρικανική σκόνη θεραπεία. Για την προστασία από τη Σαχαριανή σκόνη, συνιστάται η παραμονή σε κλειστούς χώρους με κλειστά παράθυρα, η χρήση καθαριστών αέρα με φίλτρα HEPA και η αποφυγή σωματικής άσκησης σε εξωτερικούς χώρους. Εάν η έξοδος είναι απαραίτητη, η χρήση μάσκας υψηλής προστασίας (N95 ή FFP2) είναι επιβεβλημένη για το φιλτράρισμα των σωματιδίων.

Μέτρα που μπορεί κανείς να ακολουθήσει για να προστατευθεί τις επιπτώσεις της αφρικανικής σκόνης είναι:

• Μείνετε εντός: αποφύγετε την υπαίθρια δραστηριότητα κατά τις ημέρες με υψηλές συγκεντρώσεις σκόνης. Εάν θα πρέπει να παραμείνετε σε εξωτερικό χώρο για πολύ, η χρήση μάσκας μπορεί να βοηθήσει.
• Χρήση φίλτρων αέρα: επενδύστε σε φίλτρα αέρα για το σπίτι και το γραφείο σας, τα οποία μπορούν να αφαιρέσουν τα λεπτά σωματίδια από τον αέρα. Ειδικότερα στο υπνοδωμάτιο, η χρήση φίλτρων HEPA είναι σημαντική.
• Καθαρισμός χώρων: κρατήστε τους εσωτερικούς χώρους καθαρούς και χωρίς σκόνη, χρησιμοποιώντας υγρά πανιά για τον καθαρισμό των επιφανειών.
• Ρινικές πλύσεις με ισότονο διάλυμα για απομάκρυνση των σωματιδίων.
• Χρήση τεχνητών δακρύων για τον καθαρισμό των οφθαλμών.
• Φαρμακευτική αγωγή: η τακτική λήψη με σωστό τρόπο των φαρμάκων που σας έχει συνταγογραφήσει ο αλλεργιολόγος σας είναι απαραίτητη για τον έλεγχο των συμπτωμάτων.

“Η σκόνη από τη Σαχάρα μεταφέρεται παγκόσμια, μόνο 12% αυτής στην Ευρώπη, 28% στην Αμερική και ένα 60% νότια της Γουινέας”

Η αφρικανική σκόνη αποτελεί ένα σημαντικό περιβαλλοντικό φαινόμενο που μπορεί να επιδεινώσει τις αλλεργίες και το άσθμα, όπως και το γενικότερο οικοσύστημα μας. Είναι κρίσιμο να ενημερωνόμαστε σωστά και να λαμβάνουμε προληπτικά μέτρα για την προστασία της υγείας μας. Για περισσότερες πληροφορίες και συμβουλές, επισκεφτείτε τον ειδικό αλλεργιολόγο σας.

Βιβλιογραφία & Πηγές

Fussell JC, Kelly FJ Mechanisms underlying the health effects of desert sand dust. Environment international. 2021; 157:106790.

DOI PubMed

2. López-Villarrubia E, Costa Estirado O, Íñiguez Hernández C et al. Do Saharan Dust Days Carry a Risk of Hospitalization From Respiratory Diseases for Citizens of the Canary Islands (Spain)? Archivos de bronconeumologia. 2021; 57(7):464-470.

DOI PubMed

3. Gyan K, Henry W, Lacaille S et al. African dust clouds are associated with increased paediatric asthma accident and emergency admissions on the Caribbean island of Trinidad. International journal of biometeorology. 2005; 49(6):371-6.

DOI PubMed

4. Oduber F, Calvo AI, Blanco-Alegre C et al. Unusual winter Saharan dust intrusions at Northwest Spain: Air quality, radiative and health impacts. The Science of the total environment. 2019; 669:213-228.

DOI PubMed

5. McElroy S, Dimitrova A, Evan A et al. Saharan Dust and Childhood Respiratory Symptoms in Benin. International journal of environmental research and public health. 2022; 19(8).

DOI PubMed

6. Monteil MA Saharan dust clouds and human health in the English-speaking Caribbean: what we know and don't know. Environmental geochemistry and health. 2008; 30(4):339-43.

DOI PubMed

ⓘ Οι παραπάνω παραπομπές έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Τελευταία αναθεώρηση: Φεβρουάριος 2026.