Δερματίτιδα εξ επαφής: αλλεργική και ερεθιστική

Η δερματίτιδα εξ επαφής (contact dermatitis) είναι φλεγμονώδης αντίδραση του δέρματος που εμφανίζεται μετά από επαφή με ερεθιστικές ή αλλεργιογόνες ουσίες. Σύμφωνα με μετα-ανάλυση 28 μελετών, τουλάχιστον 20% του γενικού πληθυσμού παρουσιάζει αλλεργία εξ επαφής σε κοινά περιβαλλοντικά αλλεργιογόνα, με το νικέλιο να αποτελεί τον συχνότερο υπαίτιο (11,4%). Διακρίνεται σε δύο τύπους: ερεθιστική (~80% των περιπτώσεων) και αλλεργική (~20%). Η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό και τα δερματικά τεστ επικόλλησης (patch tests), ενώ η θεραπεία στηρίζεται στην αποφυγή του υπεύθυνου παράγοντα και τα τοπικά κορτικοστεροειδή.

Αρκετά συχνά εμφανίζεται ένα εξάνθημα στο δέρμα σε ένα σημείο που έρχεται σε επαφή με κάποιο προφανή παράγοντα. Έτσι, αρκετοί εμφανίζουν δερματίτιδα, στα σημεία επαφής με κοσμήματα, όπως σκουλαρίκια, δαχτυλίδια, ρολόγια και άλλα. Μπορεί, όμως, το βερνίκι των νυχιών να ευθύνεται για το εξάνθημα που έχετε στα βλέφαρα και το οποίο επιμένει; Η δερματίτιδα εξ επαφής αποτελεί συνήθως την απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα.

Η δερματίτιδα εξ επαφής είναι μία φλεγμονώδης αντίδραση του δέρματος, λόγω της επίδρασης παραγόντων, που έρχονται σε επαφή με αυτό. Πολλοί από τους παράγοντες αυτούς δρουν με αλλεργικό μηχανισμό, οπότε και εμφανίζεται αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής (allergic contact dermatitis). Άλλοι, δρουν ερεθιστικά, οπότε και εμφανίζεται ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (irritant contact dermatitis). Η αλλεργική και η ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής παρουσιάζουν αρκετές ομοιότητες, αλλά και σημαντικές διαφορές μεταξύ τους.

Πόσο συχνή είναι η δερματίτιδα εξ επαφής;

Η δερματίτιδα εξ επαφής αποτελεί μία από τις συχνότερες δερματοπάθειες παγκοσμίως. Σύμφωνα με μετα-ανάλυση 28 μελετών σε 20.107 άτομα γενικού πληθυσμού (Alinaghi et al., 2019), η αθροιστική επίπτωση της αλλεργίας εξ επαφής ανέρχεται σε 20,1% (95% CI: 16,8-23,7%). Ιδιαίτερα αξιοσημείωτα είναι τα εξής:

• Οι γυναίκες εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερη επίπτωση (27,9%) σε σχέση με τους άνδρες (13,2%)
• Σε παιδιά και εφήβους (κάτω των 18 ετών), η επίπτωση φτάνει το 16,5%
• Το νικέλιο παραμένει ο συχνότερος αιτιολογικός παράγοντας (11,4%), ακολουθούμενο από τα αρώματα (fragrance mix I: 3,5%) και το κοβάλτιο (2,7%)

“Υπολογίζεται ότι περίπου 1 στους 5 ανθρώπους θα εμφανίσει αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής κάποια στιγμή στη ζωή του”

Ορισμένα επαγγέλματα παρουσιάζουν ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο. Σε κομμωτές/κομμώτριες, η δερματίτιδα εξ επαφής στα χέρια εμφανίζεται σε ποσοστό που αγγίζει το 38% σε κάποια φάση της σταδιοδρομίας τους. Αυξημένο κίνδυνο διατρέχουν επίσης υγειονομικοί (επαφή με απολυμαντικά, γάντια), οικοδόμοι (τσιμέντο, χρώμιο), μάγειροι και καθαριστές (wet work, απορρυπαντικά).

Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός αλλεργίας εξ επαφής;

Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής αποτελεί αντίδραση υπερευαισθησίας τύπου IV (type IV delayed hypersensitivity) — δηλαδή μεσολαβούμενη από Τ-λεμφοκύτταρα, όχι από IgE αντισώματα. Αυτός ο μηχανισμός τη διαφοροποιεί ριζικά από άμεσες αλλεργικές αντιδράσεις, όπως η αλλεργική κνίδωση (type I, IgE-μεσολαβούμενη).

Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού εξηγεί γιατί η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής δεν εμφανίζεται ποτέ κατά την πρώτη επαφή με μια ουσία — χρειάζεται πρώτα ευαισθητοποίηση — και γιατί τα συμπτώματα καθυστερούν 24-72 ώρες μετά τη νέα έκθεση.

Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής

Η ερεθιστική είναι ο συχνότερος από τους δύο τύπους, ευθυνόμενη για περίπου 80% των περιπτώσεων δερματίτιδας εξ επαφής. Εμφανίζεται όταν ο παράγοντας που έρχεται σε επαφή με το δέρμα καταστρέφει το εξωτερικό προστατευτικό του στρώμα (δερματικός φραγμός). Δεν απαιτεί προηγούμενη ευαισθητοποίηση — μπορεί να εμφανιστεί στον οποιοδήποτε, αλλά όσοι πάσχουν ήδη από ατοπική δερματίτιδα είναι ιδιαίτερα πιθανό να εκδηλώσουν ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής λόγω του ήδη διαταραγμένου δερματικού φραγμού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με μετα-ανάλυση 74 μελετών (Hamann et al., 2017), η ατοπική δερματίτιδα δεν αυξάνει τη συχνότητα αλλεργικής ευαισθητοποίησης εξ επαφής — αυξάνει ωστόσο τον κίνδυνο ερεθιστικής δερματίτιδας.

“Η ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής μπορεί να εκδηλωθεί ακόμα και σύντομα, εντός λεπτών από την έκθεση”

Εάν επιδράσει στο δέρμα ένας ισχυρός παράγοντας, τα συμπτώματα μπορούν να εμφανιστούν μέσα σε λεπτά. Από την άλλη, ασθενέστεροι παράγοντες θα πρέπει να έρθουν σε επαφή με το δέρμα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, προκειμένου να προκαλέσουν συμπτώματα.

Συνήθεις ερεθιστικοί παράγοντες είναι:

• η χλωρίνη και άλλα απορρυπαντικά
• τα σαπούνια και αντισηπτικά χεριών
• το οινόπνευμα
• τα διαλυτικά
• λιπάσματα και εντομοκτόνα
• παρατεταμένη επαφή με νερό (wet work)

Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής

Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής είναι το αποτέλεσμα μιας ειδικής ανοσολογικής απάντησης του οργανισμού (αντίδραση υπερευαισθησίας τύπου IV), στην επαφή με ένα αλλεργιογόνο, στο οποίο είναι ευαισθητοποιημένος. Τα συμπτώματα συνήθως περιορίζονται στο σημείο επαφής με το αντίστοιχο αλλεργιογόνο.

“Σπανιότερα, σε περιπτώσεις έντονης ευαισθησίας, η κατάποση τροφών ή φαρμάκων που περιέχουν το αλλεργιογόνο επάγει συμπτώματα σε όλο το σώμα (συστηματική εξ επαφής δερματίτιδα)”

Παρατηρείται σχετικά συχνότερα σε γυναίκες, ενώ μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία. Ειδικά σε μικρά παιδιά, πλέον των συνήθων αιτιών, παίζει επίσης ρόλο και η έκθεση στις πάνες, τα μωρομάντηλα, τα αντιηλιακά κ.α.

Τα συχνότερα αλλεργιογόνα εξ επαφής

Στην πράξη, 25 χημικές ουσίες ευθύνονται για τις μισές περίπου περιπτώσεις της αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής. Σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση Alinaghi et al. (2019), τα συχνότερα αλλεργιογόνα στον γενικό πληθυσμό είναι:

Μέταλλα:

• νικέλιο (11,4%) — σε κουμπιά, ζώνες, κοσμήματα, κινητά τηλέφωνα, μεταλλικά αξεσουάρ
• κοβάλτιο (2,7%) — σε κράματα μετάλλων, χρώματα, τσιμέντο
• χρώμιο (1,8%) — σε δέρμα (παπούτσια, γάντια), τσιμέντο

Αρωματικές ουσίες & συντηρητικά:

• fragrance mix I (3,5%) — σε αρώματα, κρέμες, καλλυντικά
• βάλσαμο του Περού (Myroxylon pereirae, 1,8%) — σε αρώματα, κρέμες, τρόφιμα
• methylisothiazolinone — MCI/MI (1,5%) — σε υγρά μωρομάντηλα, σαμπουάν, απορρυπαντικά
• φορμαλδεΰδη — σε καλλυντικά, βερνίκια νυχιών, ρητίνες

Βαφές & χρωστικές:

• p-phenylenediamine — PPD (1,5%) — σε βαφές μαλλιών, τατουάζ χέννας, βαφές ρούχων

Φάρμακα τοπικής εφαρμογής:

• νεομυκίνη, κρέμες αντιβιοτικών
• τοπικά αναισθητικά (βενζοκαΐνη)

Ελαστικό (rubber):

• thiuram mix, mercaptobenzothiazole — σε γάντια, παπούτσια, ελαστικές ταινίες → σχετίζεται επίσης με την αλλεργία στο λάτεξ

Κολοφώνιο (colophonium):

• σε κολλητικές ταινίες, πλαστελίνη, κοσμητικά, κολοφώνιο μουσικών οργάνων

Πώς εκδηλώνεται η δερματίτιδα εξ επαφής;

Συμπτώματα δερματίτιδας εξ επαφής μπορεί να είναι:

Δερματίτιδα εξ επαφής σε χέρια

• εξέρυθρο εξάνθημα (κοκκινίλες)
• κνησμός (φαγούρα) που μπορεί να είναι και ιδιαίτερα έντονος
• ξηρό δέρμα με διαβρώσεις (σκάσιμο) και απολέπιση (λέπια)
• φυσαλίδες, συχνά με εκροή υγρού
• οίδημα (πρήξιμο) με αίσθημα καύσους και ευαισθησία

Σε περιπτώσεις που η επαφή με τον υπεύθυνο παράγοντα γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι δερματικές βλάβες μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονες και εκτεταμένες. Γενικότερα, φαίνεται πως όσο περισσότερο χρόνο υπάρχει μια σοβαρή δερματίτιδα εξ επαφής στο δέρμα, τόσο δυσκολότερα θα αποδράμει.

Το εξάνθημα της δερματίτιδας εξ επαφής δεν μεταδίδεται — ακόμα και αν υπάρχουν φυσαλίδες με υγρό, αυτό δεν μεταφέρει τη νόσο σε άλλα άτομα.

Τέλος, οι δερματικές βλάβες μπορούν να οδηγήσουν και στην μεταγενέστερη εμφάνιση λοιμώξεων του δέρματος ή άλλων παθολογικών καταστάσεων. Για παράδειγμα, ο έντονος κνησμός προκαλεί συχνό ξεσμό (ξύσιμο) της περιοχής, και στην περίπτωση που γίνεται συχνά μπορεί να εμφανιστεί και νευροδερματίτιδα. Βλάβες νευροδερματίτιδας σε έδαφος δερματίτιδας εξ επαφής, περιπλέκουν την κλινική εικόνα για τον ιατρό, αλλά και δυσχεραίνουν τη θεραπευτική προσέγγιση.

Διάγνωση — δερματικά τεστ επικόλλησης (patch tests)

Η διάγνωση της δερματίτιδας εξ επαφής βασίζεται στο λεπτομερές κλινικό ιστορικό (εντοπισμός, χρονική σχέση με εκθέσεις, επάγγελμα, χόμπι, καλλυντικά) σε συνδυασμό με τις κατάλληλες αλλεργικές εξετάσεις.

Σε αρκετές περιπτώσεις ερεθιστικής δερματίτιδας, ένα λεπτομερές ιστορικό μπορεί να αποκαλύψει τον υπεύθυνο παράγοντα. Στους ασθενείς με υποψία αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής, το βασικό διαγνωστικό εργαλείο είναι τα δερματικά τεστ επικόλλησης (patch tests).

Κατά τα patch tests, τυποποιημένα αλλεργιογόνα (European baseline series — περιλαμβάνει ~30 συχνά αλλεργιογόνα) τοποθετούνται στην πλάτη του ασθενούς για 48 ώρες. Η ανάγνωση γίνεται στις 48 ώρες και στις 72-96 ώρες — η δεύτερη ανάγνωση (delayed reading) είναι κρίσιμη, γιατί ορισμένες αντιδράσεις εμφανίζονται καθυστερημένα. Η βαθμολόγηση γίνεται κατά ICDRG (International Contact Dermatitis Research Group): αρνητικό (-), ερεθιστικό (IR), αμφίβολο (?+), ασθενώς θετικό (+), ισχυρά θετικό (++), υπερβολικά θετικό (+++).

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να ενημερωθεί ο ασθενής αναλυτικά για τις ονομασίες με τις οποίες θα εντοπίζει τα ενοχοποιούμενα αλλεργιογόνα, αλλά και για ουσίες με παρόμοια δομή (cross-reactivity) που επίσης μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα.

Επαγγελματική δερματίτιδα εξ επαφής

Η δερματίτιδα εξ επαφής αποτελεί τη συχνότερη επαγγελματική δερματοπάθεια. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες ESCD (Thyssen et al., 2022), ορισμένα επαγγέλματα παρουσιάζουν ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο:

• Κομμωτές/κομμώτριες: επαφή με PPD (βαφές μαλλιών), θειογλυκολικό οξύ (permanente), σαμπουάν. Lifetime prevalence εκζέματος χεριών ~38%
• Υγειονομικοί: απολυμαντικά, γάντια (λάτεξ, thiuram), wet work — βλ. σχετικά αλλεργία στο λάτεξ
• Οικοδόμοι: τσιμέντο (χρώμιο VI), εποξειδικές ρητίνες
• Μάγειροι & τροφοδότες: wet work, σκόρδο, καρυκεύματα
• Καθαριστές: απορρυπαντικά, παρατεταμένο wet work

Η αναγνώριση της επαγγελματικής αιτιολογίας είναι κρίσιμη, τόσο για τη σωστή αντιμετώπιση όσο και για τυχόν αξιολόγηση αναπηρίας ή αλλαγή εργασιακών συνθηκών.

Μπορώ να προστατευθώ;

Ο καλύτερος τρόπος πρόληψης των συμπτωμάτων της δερματίτιδας εξ επαφής είναι να αποφεύγει κάποιος την επαφή με τους υπεύθυνους παράγοντες. Σε μία πλήρη αποφυγή, το εξάνθημα σταδιακά θα υποχωρήσει συνήθως μέσα σε 2-4 εβδομάδες.

Παράλληλα, σε περιπτώσεις που η έκθεση στο υπεύθυνο αλλεργιογόνο είναι πιθανή, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα προφύλαξης, ώστε να μην έλθει αυτό σε απευθείας επαφή με το δέρμα. Η χρήση κατάλληλων γαντιών (π.χ. βινυλίου αντί λάτεξ, σε αλλεργία στο λάτεξ) και η τακτική ενυδάτωση αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.

Θεραπεία δερματίτιδας εξ επαφής

Συχνά, η πλήρης αποφυγή έκθεσης σε ένα εκλυτικό παράγοντα είναι αδύνατον να επιτευχθεί, με αποτέλεσμα να εμφανιστούν δερματικές βλάβες. Η θεραπευτική προσέγγιση περιλαμβάνει:

Βασική φροντίδα (emollients): Η τακτική ενυδάτωση αποτελεί θεμελιώδες βήμα σε κάθε μορφή δερματίτιδας εξ επαφής, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες ESCD. Επαναφέρει τον δερματικό φραγμό και μειώνει τον κνησμό.

Σε οξέα συμπτώματα: ψυχρά επιθέματα (κομπρέσες) για τον περιορισμό του κνησμού. Εάν ο κνησμός επιμένει, μπορεί να χρησιμοποιηθούν αντικνησμώδεις κρέμες ή αντιισταμινικά από του στόματος.

Κορτικοστεροειδή: τα τοπικώς χορηγούμενα είναι τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα φάρμακα. Σε εκτεταμένες περιπτώσεις (πάνω από 20% της επιφάνειας σώματος), μπορεί να χορηγηθούν και από του στόματος κορτικοστεροειδή.

Αντιβιοτικά: σε περιπτώσεις επιμόλυνσης των δερματικών βλαβών.

Τοπικοί ανοσοτροποποιητικοί παράγοντες: αναστολείς καλσινευρίνης (π.χ. tacrolimus, pimecrolimus) σε αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες περιοχές (πρόσωπο, βλέφαρα).

Φωτοθεραπεία: σε ορισμένους ασθενείς με μη ικανοποιητική ανταπόκριση στα τοπικά κορτικοστεροειδή.

Νεότερες θεραπείες: πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι το dupilumab (αντι-IL-4/IL-13 μονοκλωνικό αντίσωμα) μπορεί να αποδειχθεί αποτελεσματικό στο χρόνιο έκζεμα χεριών (Bissonnette et al., 2024).

Ανοσοκατασταλτικά: σε σπάνιες περιπτώσεις εκτεταμένης ή ανθιστάμενης στην αγωγή δερματίτιδας εξ επαφής.

Αν αντιμετωπίζετε επίμονο εξάνθημα ή υποψία αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής, μπορείτε να κλείσετε ραντεβού στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη, Αθήνα, για δερματικά τεστ επικόλλησης και εξατομικευμένη καθοδήγηση αποφυγής.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο γρήγορα εμφανίζεται η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής;

Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής είναι αντίδραση υπερευαισθησίας τύπου IV (καθυστερημένη). Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως 24-72 ώρες μετά την επαφή με το αλλεργιογόνο, σε αντίθεση με την ερεθιστική που μπορεί να εμφανιστεί σε λεπτά. Κατά την πρώτη έκθεση σε ένα νέο αλλεργιογόνο, η ευαισθητοποίηση χρειάζεται 10-14 ημέρες.

Μεταδίδεται η δερματίτιδα εξ επαφής;

Όχι, η δερματίτιδα εξ επαφής δεν είναι μεταδοτική νόσος. Ακόμα και σε περιπτώσεις που εμφανίζονται φυσαλίδες με υγρό, το υγρό αυτό δεν μεταδίδει τη δερματίτιδα σε άλλα άτομα ή σε άλλα σημεία του σώματος.

Τι είναι τα patch tests και πότε χρειάζονται;

Τα δερματικά τεστ επικόλλησης (patch tests) είναι η βασική διαγνωστική μέθοδος για την αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής. Αλλεργιογόνα τοποθετούνται στην πλάτη για 48 ώρες και η ανάγνωση γίνεται στις 48 και 72-96 ώρες. Χρειάζονται σε επίμονο ή υποτροπιάζον εξάνθημα που δεν ανταποκρίνεται στη θεραπεία, ή όταν υπάρχει υποψία επαγγελματικής δερματίτιδας.

Μπορεί το νικέλιο στα κινητά τηλέφωνα να προκαλέσει δερματίτιδα;

Ναι. Κινητά τηλέφωνα, θήκες, κοσμήματα και ζώνες ρολογιών μπορεί να περιέχουν νικέλιο. Το νικέλιο αποτελεί τον συχνότερο αιτιολογικό παράγοντα αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής (11,4% του γενικού πληθυσμού). Εάν ευαισθητοποιηθείτε, η αλλεργία στο νικέλιο παραμένει εφ’ όρου ζωής.

Υπάρχει αλλεργιολόγος στην Αθήνα για δερματίτιδα εξ επαφής;

Στο αλλεργιολογικό ιατρείο στην Ηλιούπολη πραγματοποιούνται δερματικά τεστ επικόλλησης (patch tests) για τη διάγνωση της αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής. Ο ειδικός αλλεργιολόγος αξιολογεί το ιστορικό, διενεργεί τις κατάλληλες δοκιμασίες και καθοδηγεί τον ασθενή στην αποφυγή των ενοχοποιούμενων αλλεργιογόνων.